د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي چې له ایران سره د اوربند د تمدید نیت نه لري او امریکا په مذاکراتو کې قوي دریځ لري.
هغه دا څرګندونې له CNBC سره په مرکه کې کړې او ویلي یې دي چې غواړي په پای کې یو غوره توافق ته ورسېږي.
ټرمپ د اوربند د تمدید د امکان په اړه د پوښتنې په ځواب کې ویلي: «زه نه غواړم دا کار وکړم، موږ دومره وخت نه لرو.»
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي چې ایران څو ځله اوربند مات کړی دی.
هغه دا څرګندونې په خپل ټولنیز پلیټفارم تروت سوشیال کې کړې دي.
نوموړي ټینګار کړی چې د ایران لخوا د اوربند نقض د منلو وړ نه دی.
ټرمپ مخکې هم ویلي وو چې که د ایران چارواکي له امریکا سره خبرو ته حاضر نه شي، نو له داسې سختو ستونزو سره به مخ شي چې مخکې یې هېڅکله تجربه کړې نه وي.
په بروکسل کې دیپلوماتیکو سرچینو ویلي چې احتمال شته په راتلونکو اونیو کې د اروپایي ټولنې او د طالبانو حکومت ترمنځ د یوه تخنیکي پلاوي خبرې وشي، څو افغانستان ته د افغان پناه غوښتونکو د بېرته ستنولو موضوع وڅېړل شي.
د راپورونو له مخې، دا پلاوی ممکن د دوبي له رارسېدو مخکې بروکسل ته راوبلل شي، او خبرې به د اروپایي کمیسیون او ځینو غړو هېوادونو په همغږۍ ترسره شي.
سرچینې وایي اروپایي استازي د الوتنو د امکاناتو، د کابل د هوايي ډګر د ظرفیت او د بېرته ستنو شویو کسانو د وضعیت په اړه معلومات راټولوي.
که څه هم تر اوسه رسمي بلنه نه ده لېږل شوې، خو د دغو پلانونو په اړه اندېښنې هم راپورته شوې دي.
د بشري حقونو ځینې سازمانونه وایي چې افغانستان لا هم له جدي بشري ناورین سره مخ دی او د خلکو بېرته ستنول خطرونه لري.
اروپایي اتحادیه د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني؛ خو سره له دې هم ځینې اروپایي هېوادونه غواړي د افغان پناه غوښتونکو د ستنولو بهیر بیا پیل کړي.
د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزي د ښځو د کار او زدهکړو د محدودیتونو په اړه تازه له اشپیګل سره مرکه کې ویلي چې افغانستان کې دا وضعیت یوه معما ده.
هغه ویلي چې د طالبانو حکومت له لوري د ښځو پر زدهکړو او کار بندیز په پیل کې د لنډمهاله اقدام په توګه اعلان شوی و، خو اوس له څو کلونو تېرېدو سره سره دا محدودیتونه لا هم پر ځای پاتې دي، چې په وینا یې دا حالت د افغان نجونو او ټولنې لپاره نه جبرانېدونکي زیانونه رامنځته کړي دي.
کرزي په خپلو خبرو کې پرته له دې چې په مستقیم ډول د طالبانو حکومت نوم واخلي، ویلي چې ځینې کسان په افغانستان کې ادعا کوي چې د ښځو زدهکړه د اسلام له اصولو سره په ټکر کې ده.
هغه ټینګار کړی چې دا ادعاوې د اسلامي نړۍ د ګڼو عالمانو له نظره ملاتړ نه لري، ځکه چې د نړۍ په ډېرو اسلامي هېوادونو کې د ښځو زدهکړه او ټولنیز ګډون نه یوازې روا بلل کېږي بلکې هڅول کېږي هم.
هغه زیاته کړې چې د ښځو له زدهکړو، کار او ټولنیز مشارکت څخه مخنیوی او د دې محدودیتونو دوام د هغو کړیو په ګټه تمامېږي چې غواړي افغانستان کمزوری، منزوي او له پرمختګ څخه پاتې وي.
د هغه په وینا، د یوه هېواد پرمختګ د نارینه او ښځو ګډ ګډون ته اړتیا لري او هېڅ ټولنه د یوې برخې له محرومولو سره پرمختګ نشي کولی.
کرزي همداراز له نړیوالو او دیني عالمانو غوښتنه کړې چې د افغان ښځو د حقونو د ملاتړ لپاره خپل غږ پورته کړي او د زدهکړې او کار حق د یوې بشري او اسلامي اړتیا په توګه مطرح کړي.
هغه ټینګار کړی چې د افغانستان راتلونکی یوازې هغه وخت روښانه کېدای شي چې ښځې او نجونې د ټولنې په ټولو برخو کې بشپړ او فعال ګډون ولري.
کرزي دا هم ویلي چې افغانستان کې د نجونو د زده کړو د بندیز له امله دده لور په انلاین ډول زده کړې کوي.
د ملي راډیو ټلویزیون پخواني رییس اسماعیل میاخېل د طالبانو حکومت د ریاست الوزراء اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر او د امریکا د بهرنیو چارو پخواني وزیر مایک پمپیو انځور خپور کړی او ورسره یې لیکلی چې د دوحې انځور خپله هر څه بیانوي.
ښاغلي میاخېل مایک پمپیو ته په اشارې سره لیکلي:«هغوی چې له طالبانو سره یې خبرې وکړې او پټې معاملې یې وکړې، په داسې حال کې چې افغان سرتېري وژل کېدل، باید نورو ته د فساد، مشروعیت او حکومتولۍ درس ورنه کړي.»
هغه ویلي چې د دوحې د خبرو پر مهال د افغانستان حکومت له پامه وغورځول شو او د خپل راتلونکي په اړه له مستقیمو خبرو اترو څخه بېبرخې پاتې شو.
د نوموړي په خبره:«په همدې وخت کې، د دوحې د هوکړو او هغه څه تر منځ څرګند توپیر موجود و چې په کابل کې خلکو ته وړاندې کېدل. پر افغان حکومت فشار اچول کېده چې د طالبانو بندیان خوشې کړي او امتیازات ورکړي، پرته له دې چې یو جامع او ټولشموله سیاسي حل موجود وي. دا تضادونه خپله هر څه څرګندوي.»
میاخېل دغه راز ویلي، چې د افغانستان حکومت ته د “رژیم” ویل او د امنیتي ځواکونو قربانیو ته نه پاملرنه د ځینو لورو خپل رول په ښه توګه څرګندوي.
هغه زیاته کړې چې نننۍ نړیواله بېثباتي تر یوه بریده د همدغو پرېکړو پایله ده.
د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزي د اصف علي زرداري د وروستیو څرګندونو په غبرګون کې ویلي چې د ګندهارا تمدن او یو شمېر کلتوري میراثونه د تاریخي شواهدو له مخې د یوې پراخې سیمې برخه دي چې د لرغوني آریانا له تمدن سره تړاو لري.
کرزي ویلي چې ګندهارا تاریخ د بامیان له سیمو نیولې تر د سند حوزې پورې غځېدلې و او د هغه په وینا د دې تمدن تاریخي ریښې د اوسني افغانستان له کلتوري میراث سره نږدې تړاو لري.
هغه همداراز د آدمخان او درخانۍ د کیسې او د رباب د هنر په اړه ویلي چې دا د افغانستان د بډایه فرهنګي میراث برخه ده، چې په بېلابېلو تاریخي سرچینو او ادبي آثارو کې یاد شوي دي.
کرزي زیاته کړې چې رباب د افغانستان د موسیقۍ یوه مهمه او پېژندل شوې آله ده چې د کابل رباب په نوم نړیوال شهرت لري، او د ملګرو ملتونو د کلتوري ادارې له لوري هم د افغانستان د ناملموسو فرهنګي میراثونو په توګه ثبت شوې ده.
هغه ټینګار کړی چې فرهنګي میراثونه د سیمې د خلکو ګډ تاریخ څرګندوي، او باید د شخړو پر ځای د ملتونو ترمنځ د نږدېوالي او ګډ فرهنګي اړیکو لپاره وکارول شي.
دا په داسې حال کې ده چې د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري په وروستیو څرګندونو کې ویلي چې د ګندهارا تمدن د پاکستان د ملي هویت برخه ده او دا تمدن د پاکستان له تاریخي میراث سره تړاو لري.
هغه همداراز ویلي چې د آدمخان او درخانۍ کیسه او د رباب کلتوري هنر د پاکستان د ناملموس فرهنګي میراث برخه ګڼل کېږي او د دغه هېواد له تاریخي هویت سره تړلي دي.
د مشرانو جرګې پخواني مشر فضل هادي مسلمیار د ډیورنډ فرضي کرښې په اړه ویلي، چې دا کرښه «فرضي» ده او د افغانستان ملت یې هېڅکله په رسمیت نه پېژني.
مسلمیار ویلي، د ډیورنډ کرښې په اړه هر ډول پرېکړه یوازې د افغانستان د ټول ملت صلاحیت دی او د ځینو اشخاصو فردي څرګندونې نه شي کولای دې حساسې ملي موضوع ته قانوني بڼه ورکړي.
د هغه په وینا، «دا ډول څرګندونې نه رسمي ارزښت لري او نه د ملت اراده تمثیلوي.»
هغه زیاته کړې چې ډیورنډ کرښه د یوه واحد ملت پر بدن مصنوعي وېش تحمیل کړی او د لر او بر افغانانو ترمنځ یې تاریخي، کلتوري او ټولنیزې اړیکې زیانمنې کړې دي.
مسلمیار ټینګار کړی: «دا کرښه موږ ته د منلو نه ده او نه به یې ومنو.»
نوموړي همداراز هغه کسان چې د ډیورنډ کرښې په اړه شخصي دریځونه وړاندې کوي، له تاریخي واقعیتونو ناخبره بللي او ویلي یې دي چې دغه ډول «غیرمسوولانه څرګندونې» یوازې شخصي نظرونه دي او د ملت له عمومي دریځ سره هېڅ تړاو نه لري.
تر دې وړاندې محمد محقق ویلي وو چې د ډیورنډ کرښه په رسمیت پیژني او پاکستان سره یې سرحد ګڼي.
د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزي په یوه مفصله مرکه کې ویلي چې افغانان نه غواړي هېواد بیا د جګړې او مقاومت لوري ته لاړ شي، او د تېرو څه باندې څلوېښتو کلونو جګړو له امله ستړي شوي دي.
هغه له جرمني اشپیګل رسنۍ سره په مرکه کې ټینګار کړی چې خلک د سولې، ثبات او د خلکو پر اراده ولاړ نظام غواړي، نه د نوې شخړو او بېثباتۍ دوام.
د هغه په وینا، اوس ډېری افغانان له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي او تر ټولو لویه غوښتنه یې د امن او عادي ژوند بېرته راتګ دی.
هغه د طالبانو حکومت د کورنیو اختلافاتو په اړه ویلي چې د هر حکومت په څېر د دوی حکومت کې هم بېلابېل نظرونه شته، خو باید د وېش او سقوط هیله ونه شي.
ښاغلي کرزي ویلي چې که څه هم امنیتي وضعیت تر یوه حده ښه شوی، خو افغانستان لا هم اقتصادي ودې، هوساینې او یو باثباته نظام ته اړتیا لري.
د پاکستان په اړه کرزي سختې څرګندونې کړې او ویلي یې دي چې اسلاماباد په تېرو لسیزو کې د افراطیت د پاللو له امله اوس د خپلو تېرو سیاستونو پایلې ګوري.
هغه ویلي چې افغانستان باید د پاکستان د داخلي ستونزو مسوول ونه ګڼل شي او د ملکي خلکو پر ضد بریدونه “لویه تېروتنه” ده.
نوموړي همداراز د امریکا د مرستو په اړه ویلي چې دا مرستې د افغانستان د اقتصادي نظام د نه درېدو لپاره ورکول کېږي، نه دا چې مستقیم طالبانو ته انتقال شي.
هغه په پای کې ټینګار کړی چې افغانستان د ټولو ګډ کور دی او یوازې د ملي یووالي، ګډ کار او د خلکو د ارادې په درناوي سره باثباته راتلونکی جوړېدای شي.
د ایران د پارلمان رییس محمد باقر قالیباف ویلي چې هېواد یې د ډونالډ ټرمپ د فشار او محاصرې تر سیوري لاندې له امریکا سره خبرې نه مني.
هغه ادعا کړې چې ټرمپ هڅه کوي د خبرو بهیر د تسلیمۍ پر لوري یوسي او یا د جګړې فضا بیا ګرمه کړي.
په ورته وخت کې د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر امریکایي لوري ته ویلي چې د سمندري محاصرې دوام د مذاکراتو پر وړاندې خنډ جوړوي.
همدارنګه د ایران د ولسمشر مسعود پزشکیان له لوري هم ټینګار شوی چې ایران به د فشار او زور تر اغېز لاندې هېڅ پرېکړه ونه کړي.
د اطلاعاتو او کلتور پخواني وزیر محمد ګلاب منګل د محمد محقق پر وروستیو څرګندونو توند غبرګون ښودلی او هغه یې د ملي مسایلو په اړه د احتیاط او مسؤلیت رعایت ته بللی دی.
ګلاب منګل لیکلي:«محقق صاحب! تاسو چې په تېر جمهوریت کې د یوه متعصب قومي ټېکه دار په توګه د خپل قوم د شریفو خلکو له ادرس څخه په ناوړه ګټې اخیستنې په نظام تپل شوی او د لوړ مقام، نوم، شهرت او پریمانه مالي امکاناتو درلودونکی واست او د رهبرۍ په کچه مو په مهمو مسایلو کې د پرېکړو صلاحیت درلود، هغه وخت هم تاسو ته د ملي ګټو او ملي ارزښتو په پرتله بهرنیو ګټو زیات ارزښت درلود. تاسو هغه وخت د خپل ولس د ملاتړ پر ځای د بهرنیو ملاتړمهم باله، ښه مې په یاد دي چې په یوه رسمي سفر کې مو د ایراني واکدارانو د خوشحالولو او ملاتړ لپاره په یوه وینا کې د هغو سل ګونو افغانانو په وژنه افتخار او خوښي څرګنده کړې وه چې د بېوزلۍ له وجې ایران ته تللي او د ایران حکومت د خپلو ګټو د تامین لپاره د (فاطیمیون) جگړهییز سازمان په لیکو کې په سوریه او عراق کې په نیابتي جګړو کې جنګولي او هلته وژل شوي وو.»
هغه دغه راز لیکلي« ښاغلی محقق! اوس چې له تاسو سره نه خپل خلک او ولس شته او نه هم د ایران ملاتړ؛ نو فکر کوې چې د سبا لپاره د پردیو په احتمالي معادلاتو او پروژو کې به بیا د ځان ځایونې لپاره داسې څه مطرح کړې چې وکولی شې د پردیو پام او باور ترلاسه کړې؛ خو داسې ښکاري چې نن سبا حالات بل ډول دي او ټول په دې پوهېږي چې بګیل شوي مړزان بیا میدان نه شي ګټلای.»
هغه د ډیورنډ کرښې په اړه موضوع ته په اشارې سره ټینګار کړی چې دا یوه ملي مسئله ده او د پرېکړې واک یې یوازې د افغان ولس سره دی، نه د افرادو یا سیاسي ډلو سره.
نوموړي زیاته کړې:«ښاغلی محقق! زه تاته په زغرده او ډانګ پېیلې وایم او مشوره درکوم چې له خپلې بړستنې سره سمې پښې غزوه، د ډیورند د منلو واک د افغانستان له ولسونو سره دی نه له حکومتونو او اشخاصو سره. تاسو خو اوس ډیورند لا څه کوئ چې د خپل کلي او ولسوالۍ واک هم نه لرئ. ډیورند يوه ملي مسله ده، چې لر او بر ملت به یې په اړه پرېکړه کوي.»
دا په داسې حال کې ده چې تېره ورځ محمد محقق ویلي و چې د ډیورنډ کرښه په رسمیت پیژني.