د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) سرپرستې جورجیت ګانیون د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته ویلي چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه لا پسې پراخېږي او د دې وضعیت دوام به د دغه هېواد لپاره اوږدمهالې منفي پایلې ولري.

ګانیون د دوشنبې په ورځ د افغانستان په اړه امنیت شورا ځانګړې غونډه کې وویل چې دا مهال شاوخوا ۳.۸ میلیونه نجونې چې عمرونه یې د ۷ او ۱۸ کلونو ترمنځ دي، له زده‌کړو بې برخې دي. د هغې په وینا، هر کال نږدې ۲۵۰ زره نورې نجونې هم د ثانوي زده‌کړو له بهیره د تل لپاره پاتې کېږي، چې له امله یې افغانستان د استعدادونو او وړتیاوو له یو بشپړ نسل بې‌برخې کېږي.

نوموړې وویل چې پر ښځو او نجونو د محدودیتونو زیاتېدو نه یوازې د دوی بنسټیز حقونه اغېزمن کړي، بلکې د افغانستان اقتصاد، روغتیايي سیستم او د زده‌ کړو سکټور ته یې هم زیان رسولی دی.

د یوناما سرپرستې یو ځل بیا د طالبانو له حکومت وغوښتل چې د ښځو پر وړاندې لګېدلي محدودیتونه او بندیزونه لغوه کړي، په ځانګړې توګه هغه بندیز چې افغان ښځینه کارکوونکې د ملګرو ملتونو په دفترونو کې له کار کولو منع کوي.

د امریکا د فضایي څېړنو ادارې NASA اعلان کړی چې د خپل مهم سپوږمیز ماموریت ارټیمس ۳ لپاره غوره شوي ستورمزلي به سبا په رسمي ډول خلکو ته ور وپېژندل شي.

ناسا وایي، دا ماموریت د سپوږمۍ په مدار کې د نویو سوداګریزو لینډرونو (سپوږمۍ ته د کېناستو وسایلو) د نږدې کېدو او نښلولو د ازموینو له پلوه یو مهم پړاو ګڼل کېږي، چې د راتلونکو سپوږمیزو سفرونو لپاره به تخنیکي زمینه برابره کړي.

دغه اداره زیاتوي چې د ارټیمس ۳ ماموریت ستورمزلي به د فضا په مدار کې د مختلفو سیسټمونو د همغږۍ او نښلولو عملي ازموینې ترسره کړي، څو د سپوږمۍ د راتلونکو سپړنو لپاره خطرونه کم او وړتیاوې زیاتې شي.

ناسا همدارنګه له خلکو غوښتنه کړې چې د دې اعلان په اړه خپلې پوښتنې شریکې کړي او وښيي چې که له ستورمزلو سره یې د خبرو فرصت درلود، نو کومې پوښتنې به یې ترې کړې وای، څو د فضا د سپړنې په اړه عامه لیوالتیا نوره هم زیاته شي.

د افغانستان لپاره د اسټرالیا سفارت ټینګار کړی چې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) د ماموریت د غځېدو په اړه له هر ډول پرېکړې سره باید د افغان ښځو او نجونو د حقونو خوندیتوب او ملاتړ د نړۍوالې ټولنې له مهمو لومړیتوبونو څخه وي.

سفارت په یوه بیان کې ویلي، په داسې حال کې چې د یوناما اوسنی ماموریت د روان کال د غبرګولي په ۲۶مه پای ته رسېږي، اړینه ده چې د ماموریت د راتلونکي په اړه بحثونه د افغان ښځو د زده‌کړو، کار او ټولنیز مشارکت پر حقونو متمرکز وي.

د اسټرالیا چارواکو زیاته کړې چې نړیواله ټولنه باید د افغانستان د بشري حقونو وضعیت له نږدې وڅاري او ډاډ ترلاسه کړي چې د افغان ښځو او نجونو غږونه د سیاسي او ډیپلوماټیکو پرېکړو په بهیر کې له پامه نه غورځول کېږي.

ټاکل شوې ده چې د ملګرو ملتونو اړوند بنسټونه او غړي هېوادونه د غبرګولي په ۲۶مه د یوناما د ماموریت د غځېدو یا بدلون په اړه وروستۍ پرېکړه وکړي.

کريم خان چې د نړۍوالې جزايي محکمې (ICC) لوی څارنوال دی، د جنسي ځورونې د ادعاوو د څېړنې تر بشپړېدو پورې په لنډمهالي ډول له خپلې دندې لرې کړل شوی دی.

سره له دې چې کریم خان پر ځان لګېدلي تورونه رد کړي، خو د راپورونو له مخې د محکمې غړي هېوادونه به په نږدې راتلونکي کې د هغه د دندې او راتلونکي موقف په اړه رایه‌اچونه ترسره کړي.

ویل کېږي چې دغه پرېکړه د ملګرو ملتونو د یوې خپلواکې څېړنې، د حقوقي متخصصینو د ارزونو او یو شمېر نورو اړوندو اسنادو له ارزونې وروسته شوې ده، خو تر اوسه د قضیې بشپړ جزییات او موندنې نه دي خپرې شوې.

دا موضوع په داسې وخت کې راپورته کېږي چې نړۍواله جزايي محکمه د جګړه‌ییزو جرمونو او بشري حقونو د سرغړونو د قضیو د څېړنې په برخه کې مهم رول لري، او د دې ادارې د لوړپوړي چارواکي پر وړاندې تورونو د محکمې د اعتبار او شفافیت په اړه نوي بحثونه راپارولي دي.

د طالبانو حکومت د مشر شیخ هبت الله ته د منسوب حکم له لوري د ځیرکو ټیلفونونو د کارولو د منع کولو راپورونو په اړه شنونکي وایي، دا ډول پرېکړې به افغانستان د ټېکنالوژۍ، اقتصادي ودې او عصري خدماتو څخه لا پسې شاته کړي.

د چارو پوهان وايي چې په اوسني عصر کې ځیرک ټیلفون یوازې د اړیکو وسیله نه ده، بلکې د بانکي خدمتونو، زده کړو، روغتیايي اسانتیاوو، سوداګرۍ، ترانسپورټ، دولتي خدمتونو او ورځنیو چارو یوه نه بېلېدونکې برخه ګرځېدلې ده.

د دوی په وینا، د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د خلکو د ژوند لویه برخه د ګرځنده اپلېکېشنونو او ډیجیټلي خدمتونو له لارې پر مخ ځي.

شنونکي زیاتوي چې د ټېکنالوژۍ د محدودولو پر ځای باید د هغې د سمې استفادې لپاره چوکاټونه رامنځته شي.

د دوی په باور، د ځیرکو ټیلفونونو بشپړ بندیز نه یوازې د خلکو ورځني ژوند له ستونزو سره مخ کوي، بلکې د افغانستان د ځوانانو، سوداګرو او زده‌کوونکو لپاره به د معلوماتو او فرصتونو دروازې هم تنګې کړي.

دوی استدلال کوي چې نن سبا له بانکي حسابونو او پیسو لېږد را لېږد نیولې، د اسنادو تصدیق، انلاین زده‌کړې، روغتیايي مشورې، پېر او پلور، ټکسي خدمتونه او لسګونه نورې چارې د ځیرکو ټیلفونونو له لارې ترسره کېږي.

له همدې امله، د دغې ټېکنالوژۍ محدودول به د خلکو پر اقتصادي او ټولنیز ژوند مستقیم منفي اغېز ولري.

د شنونکو په وینا، افغانستان چې لا هم د ډیجیټلي پرمختګ په برخه کې له ګڼو ننګونو سره مخ دی، اړتیا لري چې د نړۍ له روانو ټېکنالوژیکو بدلونونو سره ځان عیار کړي، نه دا چې له هغو څخه نور هم واټن واخلي. دوی خبرداری ورکوي چې دا ډول محدودیتونه کولی شي هېواد د سیمې او نړۍ له پرمختګونو څخه لا زیات منزوي او وروسته پاتې کړي.

‏په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصير احمد فايق د امنیت شورا په غونډه کې د پاکستان د استازي څرګندونې په کلکه رد کړې او ویې ویل چې د طالبانو او نورو نیابتي ډلو ملاتړ د سیمې امنیت ته جدي ګواښونه رامنځته کړي دي.

نوموړي ټینګار وکړ چې د افغانستان د خلکو او نړیوالې ټولنې اندېښنې د تروریزم، افراطیت او بې‌ثباتۍ په اړه پر حقایقو ولاړې دي.

هغه وویل چې افغانستان د کلونو راهیسې د ترهګرو ډلو له فعالیتونو زیانمن شوی او د دغو ډلو ملاتړ نه یوازې افغانستان، بلکې ټوله سیمه له امنیتي خطرونو سره مخ کړې ده.

د هغه په وینا، د افغانستان د بې‌ثباته کولو په پایله کې خپله پاکستان هم اغېزمن شوی او اوس له امنیتي ستونزو سره لاس او ګرېوان دی.

افغان استازي همداراز وویل چې د پاکستاني طالبانو تحریک (TTP) په څېر ډلو پر وړاندې مبارزه باید د تورونو پر ځای د ګډ مسؤلیت، حساب ورکونې او رښتینې همکارۍ له لارې ترسره شي.

فایق زیاته کړه چې د سیمې د ستونزو حل په هوايي بریدونو، فشارونو او متقابلو تورونو کې نه، بلکې په متقابل احترام، ښه ګاونډیتوب او صادقانه تعامل کې نغښتی دی.

نصیر احمد فایق په پای کې د افغانستان د سولې، ثبات او سیمه‌ییزې همکارۍ پر ژمنتیا ټینګار وکړ او له ټولو لورو یې وغوښتل چې د دوامدارې سولې لپاره رغنده او مسؤلانه چلند غوره کړي.

‏د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي، که د ایران او اسراییلو ترمنځ روان کړکېچ لا پسې پراخ شي، امکان لري اسراییل د واشنګټن له بشپړ سیاسي او پوځي ملاتړ څخه بې‌برخې شي.

د نوموړي په وینا، اسراییلي چارواکو د ایران پر ضد د خپلو عملیاتو له پیل څخه یوازې لږ وخت مخکې امریکا په جریان کې کړې وه او هغه مهال یې ډاډ ورکړی و چې دغه عملیات به محدود وي.

ټرمپ زیاته کړې چې د منځني ختیځ د څو هېوادونو استازو ترې غوښتنه کړې وه څو د وضعیت د لا خرابېدو د مخنیوي لپاره پر اسراییلو خپل نفوذ وکاروي.

هغه ویلي چې د اسراییلو لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو ته یې خبرداری ورکړی او ورته ویلي یې دي چې د شخړې د پراخېدو په صورت کې ښايي اسراییل په سیمه کې یوازې پاتې شي.

بل لور ته، ټرمپ څرګنده کړې چې د ایران استازو له امریکايي چارواکو سره اړیکه نیولې او پیغام یې ورکړی چې که اسراییل خپل بریدونه ودروي، تهران هم چمتو دی خپل پوځي غبرګون پای ته ورسوي.

د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په غونډه کې د هند استازي ویلي چې هېواد یې په افغانستان کې د سولې، ثبات او پرمختګ له هڅو خپل ملاتړ ته دوام ورکوي.

نوموړي د افغانستان پر سوداګرۍ د محدودیتونو په اړه اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل چې د سوداګریزو لارو تړل او تجارت د سیاسي فشار د وسیلې په توګه کارول د سیمې پر اقتصاد او د خلکو پر ژوند منفي اغېزې لري.

د هند استازي وویل چې نوي ډیلي د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د بیارغونې ګڼې پروژې پلې کړې او د نړیوالو بنسټونو په همکارۍ یې د افغانانو د ژوند د ښه والي لپاره کار کړی دی.

هغه زیاته کړه چې هند د روغتیا په برخه کې د درملو او واکسینونو مرستې کړې او په کابل، هرات، پکتیا، خوست او پکتیکا کې یې د روغتیايي مرکزونو او روغتونونو ملاتړ کړی دی.

د نوموړي په وینا، هند ګڼ شمېر افغان سوداګرو ته ویزې هم ورکړې دي، څو د دواړو هېوادونو ترمنځ اقتصادي اړیکې پیاوړې شي.

د هند استازي د افغانستان دننه د پاکستان هوايي بریدونه هم وغندل او ویې ویل چې دا ډول اقدامات د ملکي وګړو د مرګ‌ژوبلې او بشري ستونزو د زیاتېدو سبب شوي دي.

هغه له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې د نړیوالو قوانینو او بشري اصولو درناوی وکړي او د ملکي وګړو د خوندیتوب لپاره اغېزمن ګامونه پورته کړي.

د افغانستان ملي لوبډلې تېز توپ اچوونکي سلیم صافي د هند پر وړاندې له هغې ورځې یادونه کړې چې په یوه پاڼۍ کې یې شپږ وېکټې واخیستې.

صافي ویلي، د هند پر وړاندې د شپږو مهمو وېکټو اخیستل راته ویاړ او د خوښۍ نه هېرېدونکې شېبه ده.

نوموړي همداراز د لوبې د پایلې په اړه ناخوښې ښودلې او زیاته کړې یې ده چې څه یې غوښتل ترلاسه یې نه کړل خو له تجربې یې ډېره زده کړه وکړه او بېرته به پیاوړي راستانه شي.

سلیم صافي د ټولو روزونکو او مینه والو له باور او ملاتړ هم ځانګړې مننه کړې ده.

سلیم صافي د هند پر وړاندې یوازنۍ ټېسټ لوبه کې په لومړۍ ورځ او لومړۍ پاڼۍ کې شپږ مهمې وېکټې ترلاسه کړې چې وړتیا یې د ډېرو پام ځان ته را واړاوه.

د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنېټ په هرات ولایت کې د ښځو د نیولو په اړه اندېښنه ښودلې او ویلي یې دي چې د درېیمې پرله‌پسې ورځې لپاره لسګونه ښځې د طالبانو د پوښښ د مقرراتو د نه مراعاتولو په تور نیول کېږي.

بنېټ په خپله اېکس پاڼه لیکلي چې ښځې په خپل‌سري ډول نیول کېږي او بندي کېږي چې په وینا یې دا چاره غیرقانوني او د نه منلو وړ ده.

هغه له طالبانو غوښتي چې د ښځو نیول سمدستي ودروي او ټولې نیول شوې ښځې بې‌ قیده او شرطه خوشې کړي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو حکومت د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت هرات کې د دوی د محتسبینو له لوري د ښځو او نجونو د نیولو راپورونه رد کړي.