د ایران سپاه پاسداران وايي چې که اړتیا شي، له امریکا سره د جګړې لپاره بشپړ چمتووالی لري.
د دوی په وینا، اوسنی وضعیت داسې ښکاري چې د جګړې بیا پیل “احتمالي” دی، ځکه چې د دوی په باور امریکا هېڅ تړون او ژمنې ته وفاداره نه ده پاتې شوې.
سپاه ویلي چې د ایران وسله وال ځواکونه په لوړ حالت کې دي او د هر ډول احتمالي برید یا شخړې ځواب ورکولو ته تیار دي.
دغه څرګندونې وروسته له هغه شوې چې د ایران او امریکا ترمنځ د اتومي پروګرام او د هرمز تنګي د بندیزونو په اړه اختلافات لا هم ژور دي.
په تهران کې د افغانستان سفارت اعلان کړی چې د طالبانو حکومت سفیر فضل محمد حقاني په ایران کې د ایران د عدلیې وزارت د بشري حقونو او نړیوالو چارو له مرستیال عسکر جلالیان سره لیدلي دي.
په دې لیدنه کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د عدلي او قضايي همکاریو د پراختیا پر موضوعاتو خبرې شوې دي.
اعلامیه زیاتوي چې د خبرو په ترڅ کې له ایران څخه افغانستان ته د افغان زندانیانو د لېږد د دوهم پړاو د پیل موضوع هم مطرح شوې ده.
د طالبانو حکومت د عدلیې وزارت ویاند برکتالله رسولي ویلي چې په خوست ولایت کې، د اسماعیلخېلو او مندوزیو ولسوالۍ یوه ځمکه د بررسۍ وروسته د اختصاصي محکمې له لوري د دولت ملکیت پېژندل شوی دی.
هغه ویلي، چې دغه ځمکه ۱۲ زره او ۵۰۰ جریبه ده؛ خو په اړه یې نور جزییات نه دي ورکړل شوي.
راپور زیاتوي چې تر دې مخکې هم په کابل کې د ځینو ښارګوټو ځمکې دولتي اعلان شوې وې، چې د خلکو له نیوکو او غبرګونونو سره مخ شوې وې.
آکسیوس د دوو سرچینو په حواله، چې د ایران له هغه وړاندیزه خبر دي چې ډونالډ ټرمپ ته وړاندې شوی، راپور ورکړی چې په دې طرحه کې د یوې میاشتې مهلت ټاکل شوی تر څو د داسې یوه تړون لپاره خبرې وشي چې موخه یې د هرمز تنګي بېرته پرانیستل، د امریکا سمندري محاصره پای ته رسول، او په ایران او لبنان کې جګړه په دوامداره توګه ختمول دي.
د دغو دوو سرچینو په وینا، د ایران د حکومت د وړاندیز له مخې، یوازې وروسته له هغه چې دا ډول تړون ته ورسېږي، بیا به یوه بله میاشت وروسته خبرې پیل شي تر څو هڅه وشي د اټومي پروګرام په اړه هم یو تړون ترلاسه شي.
بل لورته د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وایي، چې هېواد به یې ډېر ژر د ایران له لوري وړاندې شوې د جګړې پای ته رسولو نوې طرحه وڅېړي، خو په خبره یې دا طرحه ښایي د منلو وړ نه وي.
تر دې وړاندې ایراني رسنیو راپور ورکړی و چې تهران واشنګټن ته ۱۴ مادهییزه طرحه استولې ده.
د اسراییل ټایمز د راپور له مخې، د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي چې امریکا به له جرمني څخه تر مخکې اعلان شوی شمېر ډېر پوځیان وباسي.
هغه ویلي: «موږ به خپل ځواکونه ډېر راکم کړو، او دا به له ۵ زرو سرتېرو هم ډېر وي.»
ډونالډ ټرمپ په دې اړه نور جزییات یې نه دي ورکړي.
بلخوا، ناټو ویلي چې د دې پرېکړې په اړه له واشنګټنه نور معلومات غواړي.
دا پرېکړه په داسې حال کې شوې چې د جرمني صدراعظم فریدرتش مرتس ویلي ایران په خبرو کې د ټرمپ اداره تر فشار لاندې راوستې ده.
د اکسوس کتاب پلورنځي مشر حمید ناصري اعلان کړی چې له ۱۲ کلن مزل وروسته یې خپل فعالیتونه په نوې ودانۍ او پراخې بڼې بیا پیل کړي.
د ښاغلي ناصري په وینا، دا پرانیسته د کتاب او مطالعې نړیوالو ورځو سره برابره شوې او د پوهې ارزښت ته د پام رااړولو یو مهم ګام دی.
حمید ناصري وایي، په تېرو کلونو کې یې سلګونه زره کتابونه خپاره کړي او ګڼ فرهنګي پروګرامونه یې ترسره کړي دي.
په نوې ودانۍ کې به د مطالعې لپاره ځانګړې قهوهخانه هم وي، او اداره پلان لري چې تر ۲۰۳۵ کال پورې د هر افغان کور ته لږ تر لږه یو کتاب ورسوي.
وروسته له هغې چې د امرالله صالح په مشرۍ زرغون بهیر په ایکس پاڼه د کابل په منډوي کې پاکستاني لوري ته د وسلو او ډیپوګانو کوردینات ورکړل، ګڼ افغانان غصه دي او وایي دا کار د ملکي خلکو ژوند له خطر سره مخ کوي.
په یاد ټویټ کې ادعا شوې چې طالبانو د کابل په باغ قاضي سیمه کې د مهماتو لوی ډیپو پټ کړی او خلکو ته خبرداری ورکړل شوی چې له سیمې ځانونه لیرې کړي.
خو منتقدین وایي، د داسې معلوماتو خپرول عملي ډول بهرنیو لورو ته د هدف ټاکلو مانا لري.
افغان خبریال سمیع یوسفزي دا اقدام “د شرموړ او خطرناک” بللی او ویلي یې دي چې دا ډول پوسټونه د بهرنیو بریدونو لپاره مستقیمه لار هواروي، که څه هم نوموړي د یادو ادعاوو پر رښتینولۍ هم شک څرګند کړی.
منتقدین ټینګار کوي چې افغانستان له وړاندې د جګړو او سیاسي اختلافاتو قرباني دی، او داسې کړنې د خلکو ترمنځ بېباوري او غوسه نوره هم زیاتوي.
په اسلامآباد کې د افغانستان سفارت پخوانی مرستیال سفیر زردشت شمس د ډیورنډ په اړه وایي، پاکستان پر ډیورنډ کرښه اغزن تار په یو اړخیز او بېهمغږۍ ډول تېر کړی، او د افغانستان هېڅ حکومت دا کرښه رسمي پوله نه ده منلې.
هغه ټینګار کوي چې همدا اختلاف لامل شوی چې د دواړو هېوادونو ترمنځ پر دې موضوع هېڅ رسمي مذاکره ونه شي، ځکه هر ډول خبرې به دې کرښې ته مشروعیت ورکړي.
د ښاغلي شمس په وینا، پاکستان به د جمهوریت پر مهال له افغان لوري غوښتل چې خپل حدود مشخص کړي، خو افغان حکومت دا کار نه کاوه.
شمس زیاتوي چې په ساحه کې تر ممکنه حده مقاومت کېده، چې په جنوبي زون کې یې مشري د کندهار پخواني امنیه قوماندان جنرال رازق کوله، چې وروسته د طالبانو په یوه برید کې ووژل شو.
نوموړی وايي، که څه هم ځینې سیمې په عملي ډول د پاکستان تر کنټرول لاندې دي او آن د ۱۸۹۳ کال له ټاکل شوو حدودو هم سرغړونې شوې، خو بیا هم د ده په باور، هر ډول مذاکره به د افغانستان په زیان وي او پاکستان به یې د سند په توګه وکاروي.
دغه پخوانی افغان ډیپلومات په پای کې وایي چې د حل یوازینۍ لار، که څه هم اوس ستونزمنه ښکاري، د دې کرښې عملي له منځه وړل دي.
آکسیوس د دوو سرچینو په حواله، چې د ایران له هغه وړاندیزه خبر دي چې ډونالډ ټرمپ ته وړاندې شوی، راپور ورکړی چې په دې طرحه کې د یوې میاشتې مهلت ټاکل شوی تر څو د داسې یوه تړون لپاره خبرې وشي چې موخه یې د هرمز تنګي بېرته پرانیستل، د امریکا سمندري محاصره پای ته رسول، او په ایران او لبنان کې جګړه په دوامداره توګه ختمول دي.
د دغو دوو سرچینو په وینا، د ایران د حکومت د وړاندیز له مخې، یوازې وروسته له هغه چې دا ډول تړون ته ورسېږي، بیا به یوه بله میاشت وروسته خبرې پیل شي تر څو هڅه وشي د اټومي پروګرام په اړه هم یو تړون ترلاسه شي.
بل لورته د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وایي، چې هېواد به یې ډېر ژر د ایران له لوري وړاندې شوې د جګړې پای ته رسولو نوې طرحه وڅېړي، خو په خبره یې دا طرحه ښایي د منلو وړ نه وي.
تر دې وړاندې ایراني رسنیو راپور ورکړی و چې تهران واشنګټن ته ۱۴ مادهییزه طرحه استولې ده.
نن د مۍ درېیمه، د رسنیو د آزادۍ نړیواله ورځ ده چې هر کال د یونسکو له خوا د بیان ازادۍ، د خبریالانو د خوندیتوب، او د خپلواکو رسنیو د ارزښت د یادونې لپاره نمانځل کېږي.
دا ورځ په داسې حال کې لمانځل کېږي چې په افغانستان کې د رسنیو وضعیت لا هم محدود شوی دی.
د طالبانو د بیا واکمنېدو وروسته، په هېواد کې د رسنیو پر فعالیتونو پراخ بندیزونه لګېدلي دي، او همدا رنګه ګڼ شمېر رسنۍ تړل شوې دي، چې له مخې یې سلګونه خبریالان بېکاره شوي.
په ځانګړې توګه ښځینه خبریالانې تر ټولو زیاتې اغېزمنې شوې دي، چې ډېری یې له کاره ایستل شوې یا د کار اجازه نه لري.
د راپورونو له مخې، خبریالان نه شي کولی چې په ازاد ډول سیاسي، ټولنیز او یا انتقادي موضوعات راپور کړي.
د رسنیو د ملاتړ نړیوال بنسټونه وايي چې افغانستان اوس د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چېرې چې د رسنیو ازادي تر ټولو زیاته محدوده ده.
د مۍ درېیمه د دې یادونه کوي چې ازادې رسنۍ د هرې ټولنې د پرمختګ لپاره بنسټیز اهمیت لري، خو افغانستان کې دا بنسټ تر بل هر وخت ډېر زیانمن شوی دی.