د ایران د ولسمشر مرستیال اسماعیل سقاب اصفهاني وایي، د وروستۍ ۳۹ ورځنۍ جګړې پر مهال د ګازو بنسټیزو تاسیساتو ته اوښتي زیانونه د هېواد د ګازو کسر تر پخوا ډېر زیات کړی دی.

د نوموړي په وینا، د ګازو کلنی تولید د ۲۹۷ میلیارده متر مکعبو څخه ۲۴۲ میلیارده متر مکعبو ته راکم شوی او له تېر کال راهیسې د ۴۵ میلیارده متر مکعبو کسر په پام کې نیولو سره، اوس ایران د شاوخوا ۱۰۰ میلیارده متر مکعبو ګازو له کمښت سره مخ دی.

راپورونه ښيي چې د جګړې پر مهال د جنوبي پارس د ګازو څو تصفیې خونې زیانمنې شوې؛ خو ځینې شنونکي باور لري چې د تاسیساتو د زیان کچه دومره نه ده چې د تولید دومره لوی کمښت توجیه کړي.

د نړیوالې انرژۍ ادارې اټکل کړی چې دغو بریدونو په ورځني ډول د شاوخوا ۱۰۰ میلیونه متر مکعبو ګازو پر پروسس اغېز کړی دی.

کارپوهان ټینګار کوي چې د ایران د ګازو بحران یوازې د جګړې پایله نه ده، بلکې د کلونو راهیسې د انرژۍ په برخه کې د پانګونې کمښت، د پروژو ځنډ، د انرژۍ ضایع کېدل او د بدیلو سرچینو نشتوالی هم مهم عوامل دي.

د نړیوال بانک د معلوماتو له مخې، ایران هر کال شاوخوا ۲۳ میلیارده متر مکعب ملګری ګاز د راټولولو د تجهیزاتو د نشتوالي له امله په مشعلونو کې سوځوي او له منځه وړي.

همدارنګه، د نړیوالې انرژۍ ادارې د اټکل له مخې، په زړو تولیدي او لېږدیزو شبکو کې هر کال له ۸ میلیارده متر مکعبو څخه ډېر ګاز د لیکونو له امله ضایع کېږي.

په دې توګه، د تولید او لېږد په پړاوونو کې د ضایع شوي ګاز ټولیزه کچه له ۳۱ میلیارده متر مکعبو څخه اوړي.

له بلې خوا، په ایران کې د انرژۍ د سرچینو تنوع ډېره محدوده ده. د

له ۷۰ سلنې څخه زیاته انرژي د طبیعي ګازو له لارې برابریږي، په داسې حال کې چې د اوبو، نوي کېدونکو او اټومي انرژیو ونډه یوازې شاوخوا یو سلنه ده.

شنونکي وایي، تر هغو چې د انرژۍ بدیلې سرچینې پراخې نه شي او د ګازو د ضایع کېدو مخه ونه نیول شي، د ایران د ګازو کسر به هر کال لا زیات شي.

د طالبانو حکومت د ټولګټو وزارت خبر ورکړی چې د روان کال د وري له پیل څخه د غويي تر ۱۷مې نېټې پورې د هېواد د مهمو اوسپنیزو لارو له لارې له یو میلیون او ۳۳۸ زره مټریک ټنو څخه ډېر نفتي او غیرنفتي توکي لېږدول شوي دي.

د وزارت د معلوماتو له مخې، په دې موده کې ۱۰ زره او ۷۳۱ مټریک ټنه صادراتي توکي هم بهرنیو بازارونو ته انتقال شوي، چې وچه مېوه، معدني ډبرې او د انارو اوبه پکې شاملې دي.

چارواکي وایي، د حیرتان، اقینې، تورغونډۍ او خواف–هرات د اوسپنې پټلۍ له لارې د توکو د لېږد زیاتوالی د سوداګرۍ او ترانزیټي فعالیتونو د پراختیا نښه ده او کولی شي د هېواد د اقتصادي ودې په پیاوړتیا کې مهم رول ولوبوي.

د طالبانو حکومت ویاند ذبیح‌الله مجاهد د افغانستان اړوند د ملګرو ملتونو په چارو کې د چین د نوي رول هرکلی کړی او ویلي یې دي چې بیجینګ د سیمې له واقعیتونو ښه درک لري.

د نوموړي په وینا، چین له افغانستان سره مثبتې اړیکې لري او کولای شي د افغانستان اړوند موضوعات په متوازن او بې‌طرفه ډول وڅېړي.

هغه زیاته کړې چې د ملګرو ملتونو په چوکاټ کې د چین رول به د افغانستان د قضیې د ښه مطرح کېدو لپاره ګټور وي.

د یادونې وړ ده چې په ۲۰۲۴ کال کې د افغانستان د دوسیې همغږي د جاپان پر غاړه وه؛ خو په ۲۰۲۵ کال کې دغه مسؤلیت چين ته سپارل شوی دی.

افغان چټک توپ‌ اچوونکی فضل حق فاروقي د کورنیو لېسټ اې سیالیو د لوبغاړو نوملړونو تر اعلان وروسته د انګلستان د ویټلایټي بلاسټ سیالیو کې د ګډون لپاره انګلستان ته تللی و.

فاروقي په پیل کې د کورنیو لېسټ اې سیالیو کې د نه ګډون پرېکړه کړې وه خو د افغانستان کرکټ بورډ له لوري د جدي اخطاریې او احتمالي انضباطي اقداماتو له خبرداري وروسته بېرته هېواد ته راستون شو.

نوموړی څو ورځې وړاندې افغانستان ته راورسېد او نن د کورنیو لېسټ اې سیالیو کې د خپلې لوبډلې لپاره لوبېږي

د افغانستان او روسیې اړیکې په وروستیو میاشتو کې د پام وړ پراخې شوې دي.

د طالبانو حکومت د دفاع وزیر ملا محمد یعقوب مسکو ته د سفر پر مهال د دواړو لورو ترمنځ د پوځي او تخنیکي همکاریو هوکړه لاسلیک شوې، چې د اړیکو په کچه کې مهم بدلون بلل کېږي.

د راپورونو له مخې، روسیه ښايي افغانستان ته د هوايي دفاع سیسټمونه، پوځي تجهیزات او نورې دفاعي مرستې برابرې کړي.

ویل کېږي چې کابل هم له مسکو څخه د پرمختللو بې‌پیلوټه الوتکو د ترلاسه کولو غوښتنه کړې ده.

شنونکي باور لري چې دغه پرمختګ د افغانستان او پاکستان ترمنځ د وروستیو امنیتي کړکېچونو له زیاتېدو وروسته ځانګړی اهمیت لري.

د دوی په وینا، دا همکاري ښيي چې کابل هڅه کوي له سیمه‌ییزو قدرتونو سره خپلې اړیکې پراخې او خپل امنیتي ظرفیتونه پیاوړي کړي.

روسیه، چې په ۲۰۲۵ کال کې یې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند، افغانستان د منځنۍ اسیا د امنیت لپاره مهم هېواد ګڼي.

کارپوهان وايي چې د مسکو او کابل نږدې کېدل به د سیمې پر سیاسي او امنیتي معادلو هم اغېز ولري.

له نورستان ولایته سرچینې وایي، د اختر په شپو ورځو کې د یو سیلاني په هوایي ډزو کې یو ځوان ملکي وکړی وژل شوی.

سرچینې زیاتوي، وژل شوی ځوان زین الاسلام نومیږي او د پارون مرکز د ایشټوی کلي اوسېدونکی دی چې د خپل چمن د اوبه کولو پر مهال د یو سیلاني په هوایي ډزو لګېدلی او خپل ژوند یې له لاسه ورکړی.

هم مهاله د سیمې اوسېدونکي نیوکه کوي چې په ټول افغانستان کې سرتاسري امنیت دی نو غیر مسؤول کسان ولې او د چا په اجازه له ځان سره وسله ګرځوي، تر کومه به د دوی بې غوري د بېوزلو خلکو ژوند ترې اخلي.

دوی خبرداری ورکوي چې که دا ډول پېښې دوام ولري، نو په مقابل کې به یې ولسي احساسات او غبرګون داسې ځای ته ورسیږي چې بیا به یې هېڅوک مخنیوی ونه شي کولی.

دا پېښه داسې مهال رامنځته شوې چې د نورستان لپاره د طالبانو ولایت مقام اصولنامې د اختر په ورځو کې دغه ولایت ته د‌ ورتګ پر مهال د وسلو پر لېږد بندیز لګولی او يوازې د طالبانو غړي د جواز د لرلو په صورت کې له ځان سره وسله وړلی شي.

‏

د پاکستان ځوان ټول چاري لوبغاړي عرفات منهاس د استرالیا پر وړاندې د یو ورځنیو لوبو په لومړۍ سیالۍ کې د ۳۲ منډو په بدل کې د ۵ ویکټو په اخیستو تاریخ جوړ کړ او د پاکستان لومړنی توپ‌ اچوونکی شو چې د خپلې لومړۍ یو ورځنۍ لوبې پر مهال پنځه ویکټې اخلي.

د نوموړي له ځلانده توپ‌ اچونې وروسته پخوانیو پاکستاني لوبغاړو هم د هغه ستاینه وکړه، سهیب مقصود هغه «ځلانده او ځانګړی لوبغاړی» وباله، سلمان بټ یې د یو ورځني کرکټ د سفر د غوره پیل مبارکي ورکړه، جنید خان یې دا لاسته راوړنه تاریخي وبلله او هیله یې څرګنده کړه چې لا نورې بریاوې به هم ترلاسه کړي.

بلخوا اظهر علي د پاکستان د بریا ستاینه وکړه او ویې ویل چې عرفات منهاس تر دې ښه پیل نه شو غوښتلی، ځکه په لومړۍ لوبه کې یې پنځه ویکټې واخیست.

د ولسي جرګې د پخواني مرستیال او افغان ملي سوداګر محمد میرزا کټوازي د نیول کېدو په اړه خپاره شوي راپورونه رد او بې بنسټه وبلل شول.

میرزا کټوازي ته نږدې سرچینو ویلي چې نوموړی څو ورځې وړاندې د یوه سوداګریز سفر لپاره د امریکا واشنګټن ایالت ته تللی و.

د سرچینې په وینا، د امریکا د کډوالۍ او سرحدي کنټرول ادارې له لوري د مسافرو پوښتنې او پلټنې یوه عادي موضوع ده او ډېری بهرني وګړي امریکا ته د ننوتلو پر مهال له دې بهیر سره مخ کېږي.

سرچینې زیاتوي چې ښاغلی کټوازی هم د واشنګټن په هوايي ډګر کې د لنډ وخت لپاره د معمول پوښتنو او امنیتي ارزونو لاندې راغلی و، خو په ځینو رسنیو او ټولنیزو شبکو کې د هغه د نیول کېدو په اړه خپاره شوي راپورونه ناسم او بې‌ بنسټه دي.

د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، محمد میرزا کټوازي خپل سفر بشپړ کړی او اوس بېرته د متحده عربي اماراتو دوبۍ ښار کې خپل استوګنځي ته ستون شوی دی.

د قطر مرستیال لومړي وزیر شیخ سعود بن عبدالرحمن بن حسن بن علي آل ثاني د شانګري-لا امنیتي غونډې ته ویلي چې دوی د هرمز تنګي له لارې د تګ راتګ لپاره د دایمي محصول یا ټال اخیستلو سره جوړ نه دي.

نوموړي زیاته کړې که د سمندري لارې د بېرته پرانیستلو او خوندیتوب لپاره موقتي فیس وټاکل شي، لکه د سمندري ماینونو پاکول، نو قطر چمتو دی چې په دې اړه خبرې اترې وکړي.

قطر داسې مهال دا ډول څرګندونې کوي چې د هرمز تنګي د امنیت او نړیوالې سوداګرۍ او دغه راز د خوندي تګ راتګ لپاره د فیس ټاکلو په اړه خبرې او نړیوالې اندېښنې زیاتې شوې دي.

هرمز تنګی د نړۍ له مهمو سمندري لارو څخه ګڼل کېږي او د نړیوالو انرژۍ صادراتو یوه لویه برخه له همدې لارې لېږدول کېږي.

د هند غوره لیګ د روان پړاو پایلوبه نن ماښام د احمداباد په نریندرا مودي لوبغالي کې د ګجرات ټایټنز او رویل چلنجرز بنګلور ترمنځ ترسره کېږي.

د هند حکومت او د بنګلور پولیسو له عامو خلکو غوښتي چې د پایلوبې له پای ته رسېدو وروسته په عامه ځایونو کې د اتلولۍ له پراخو جشنونو ډډه وکړي، سړکونو ته ونه وځي، پټاکۍ ونه کاروي، د موټرو او موټرسایکلونو لاریونونه ترسره نه کړي او عامه لارې بندې نه کړي.

چارواکي وايي دا سپارښتنې د خلکو د خوندیتوب لپاره شوې دي ځکه تېر کال د اتلولۍ د نمانځنې پر مهال د سختې ګڼې ګوڼې له امله ۱۱ کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړی و.