لیکوال: دوکتور هاتف مختار
اوسمهال داسې هیڅ قاطع شواهد نشته چې د دریمې نړیوالې جګړې پیل ښيي؛ خو جيوپوليټيکل تاوتريخوالی (اوکراین-روسیه، ایران-اسراییل، چین-تایوان) خطر یې ډېر کړی دی.
د اټومي وسلو مخنیوی او ډیپلوماسي لا هم د لویې جګړې مخه نیسي.
د دې موضوع د لا ښه پوهېدو لپاره، اړینه ده چې بېلابېل اړخونه وڅېړل شي.
درېیمه نړیواله جګړه به څنګه وي؟
که درېیمه نړیواله جګړه پیل شي، دا به د ټیکنالوژۍ پرمختګ او د عصري جګړو د ماهیت بدلون له امله د تېرې پیړۍ جګړو سره هیڅ ورته والی ونه لري.
دا جګړه به ښايي د څو ډولونو جګړو ترکېب وي:
۱:- عسکري جګړه
د پرمختللو وسلو پراخ کارول، لکه بالستیک توغندي، بې پیلوټه الوتکې (ډرونونه)، د هوايي دفاع سیستمونه په وچه، هوا، او سمندر کې جګړې به کلیدي رول ولري.
۲:- سایبري جګړه
په مهمو زیربناوو لکه برېښنا، بانکې سیستمونو، او مخابراتو باندې سایبري بریدونه کولی شي اقتصادونه فلج کړي، دولتي هیکېنګ او ناسم معلومات (ډیس انفورمیشن) به د خلکو مورال کمزوري کولو لپاره وکارول شي.
۳:- اقتصادي جګړه
بندیزونه، د اکمالاتو سلسلې پرې کول، او د انرژۍ سرچینو (تېلو او ګازو) محدودیت به د غیر نظامي وسلو په توګه وکارول شي.
۴:- مصنوعي ذکاوت او روباټیک
د مصنوعي ذکاوت الګوریتمونه به په جګړه کې د چټکو پریکړو، اتومات وسلو لارښوونې، او جاسوسي معلوماتو تحلیل لپاره وکارول شي، اتومات ډرونونه او جنګي روباټونه به بې ساری رول ولوبوي.
۵:- اټومي جګړه
په بدترینه سناریو کې، د اټومي وسلو کارول کولی شي د ښارونو پراخه ویجاړي او د میلیونونو خلکو مرګ ژوبله رامنځته کړي، حتی یوه محدوده اټومي جګړه به چاپیریال او انساني ژوند ته ویجاړونکې اغیزې ولري.
۶:ـ نوي جنګي میدانونه
فضا به د جاسوسي او مخابراتي سپوږمکېو لپاره ستراتیژیک میدان شي، او د سمندرونو ژورې به د اټومي اوبو لاندې کښتیو لپاره د جګړې ډګر وي.
د نړیوال اقتصاد د یو بل سره تړلې طبیعت له امله، دا جګړه به ښايي پر ملکي وګړو پراخه اغیزې ولري، لکه د خوراک او انرژي کمښت او د جبري کډوالۍ زیاتوالی.
کوم هېوادونه به په کې ښکېل وي؟
په درېیمه نړیواله جګړه کې د ښکېلو خواوو ترکېب به په لومړني محرک پورې اړه لري؛ خو د اوسنیو اتحادونو او تاوتریخوالي پر بنسټ، لاندې سناریو انځور کېدی شي:
۱:-لوېدیځ بلاک
-متحده ایالتونه: ناټو او د نړۍ لومړۍ نمبر نظامي، اقتصادي، او ټیکنالوژي قدرت.
– ناټو: اروپايي هېوادونه لکه بریتانیا، فرانسه، جرمني، او پولینډ، چې په ځانګړي ډول د اوکراین په ملاتړ فعال دي.
– جاپان، سویلي کوریا، اسټرالیا: د متحده ایالاتو کلیدي متحدان د هند- آرام سمندر په سیمه کې، په ځانګړې توګه د چین پر وړاندې.
- مخالف بلاک:
- روسیه: د اوکراین جګړې او له لوېدیځ سره د ټکر له امله به یو مهم لوبغاړی وي.
– چین: د مخ پر ودې اقتصادي او نظامي قدرت په توګه، په ځانګړې توګه د تایوان په قضیه کې.
- کوریای شمالی: د چین او روس د احتمالي متحد په توګه، د اټومي تهدید وړتیا لري.
- بې طرفه یا متلزل هېوادونه:
- هندوستان: د روس او لوېدیځ سره د متوازنو اړیکو له امله، ممکن بې طرفه پاتې شي یا د منځګړي رول ولوبوي.
- ځینې افریقایي او د لاتین امريکايي هېوادونه: د جګړې له اصلي مرکزونو د لرې والي له امله، ممکن په حاشیه کې پاتې شي.
ممکنه سناریوګانې:
څو سناریو کولی شي د نړیوالې جګړې جرقه واچوي:
1:ـ د اوکراین د جګړی شدت:
که روسیه د تاکتیکي اټومي وسلو کار وکړي یا ناټو په مستقیم ډول په جګړه کې ښکېل شي، ممکن لویه جګړه پیل شي.
2:ـ د تایوان بحران:
په تایوان باندې د چین برید کولی شي متحده ایالات او متحدین یې په مستقیمې جګړې کې راکش کړي.
3:ـ د ایران او اسراییلو شخړه:
د دې دواړو ترمنځ د بریدونو شدت زیاتېدل، په ځانګړې توګه که د ایران اټومي پروګرام پرمختګ وکړي، کولای شي منځني ختیځ په جګړه کې بدلون راولي او نړیوال قدرتونه په کې راکش کړي.
4:ـ پراخه سایبري جګړه:
یو لوی سایبري برید (لکه د متحده ایالاتو یا چین د بریښنا شبکې فلج کول) کولای شي نظامي غبرګون رامنځته کړي.
5:ـ محاسباتي تېروتنه:
له تاوتریخوالي ډکو سیمو کې غلط فهم (لکه د چین سمندر) کولای شي په چټکۍ نظامي شخړې ته ورسېږي.
پایلې
دريمه نړيواله جګړه، د خپل ويجاړونکي ماهيت له امله، به بې سارې پايلې ولري:
- انساني: د لسګونو ميليونو خلکو مرګ، پراخه کډوالي، او د ټولنو لهمنځه تلل.
ـ اقتصادي: نړيوال ريسيشن، د اکمالاتو سلسلې ويجاړي او د مالي بازارونو سقوط.
- چاپيريالي: که اټومي وسلې وکارول شي، اټومي ژمی او د اکوسيسټمونو ويجاړي به رامنځته شي.
ـ سياسي: د نړيوال نظم بدلون، د ملګرو ملتونو په څير نړيوالو بنسټونو کمزوري کېدل، او د نوو قدرتونو راټوکېدل.
د مخنيوي لارې
د داسې یوې فاجعې د مخنیوي لپاره، لاندې اقدامات اړین دي:
1:ـ فعاله ډيپلوماسي: د تاوتریخوالي کمولو لپاره څو اړخیزې خبرې اترې، په ځانګړې توګه په اوکراین، تایوان، او منځني ختیځ کې.
2:ـ د وسلو کنټرول: د اټومي تړونونو بیا تازه کول او د سایبري او اتومات وسلو د خپریدو محدودول.
3:ـ د مخنیوي پیاوړتیا: د نظامي توازن ساتل د تهاجمي کړنو د مخنیوي لپاره.
4:ـ اقتصادي همکاري: د متقابل اقتصادي وابستګي پیاوړتیا د جګړې محرکاتو کمولو لپاره.
پایله
نړۍ اوس د دریمې نړیوالې جګړې په درشل کې نه ده، خو د تاوتريخوالي او ستراتيژيک رقابت له امله خطر يې تر بل هر وخت زیات دی.
درېیمه نړیواله جګړه به د پرمختللې ټیکنالوژۍ او د عصري نړۍ د یو بل سره تړل شوی حالت له امله، یوه بې سارې فاجعه وي؛ خو هوښیاره ډیپلوماسي، نړیواله همکاري، او قوي مخنیوی کولی شي دا خطر کم کړي.
د نړۍ راتلونکې د نن ورځې مشرانو پر پریکړو پورې تړلې ده، د همکارۍ یا د سینه وهلو، سولې یا جنګ ترمنځ انتخاب د دوی په لاسونو کې دی.
یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ یې کټ مټ دلته خپروو.
