د هرمز تنګي ته نږدې پر یوې سوداګریزې بېړۍ له ډرون برید وروسته، امریکا د دویمې پرله‌پسې ورځې لپاره د ایران د سیریک، لنګه بندر او قشم ټاپو سیمې په نښه کړې دي.

په همدې حال کې په بحرین کې د هوايي برید زنګ وهل شوی او د کویټ پوځ ویلي چې د دغه هېواد هوايي دفاع د توغندیزو او ډرون ګواښونو پر وړاندې فعاله ده.

ایران ټینګار کوي چې هرمز تنګی د بهرنیو بریدونو د مخنیوي لپاره مهم ستراتیژیک اهرم دی او نه غواړي له دې وسیلې تېر شي.

بل لور ته، اسراییلو هم د لبنان په جنوب کې هوايي بریدونه کړي چې لږ تر لږه یو کس پکې وژل شوی دی.

دا پېښې په داسې حال کې رامنځته کېږي چې ایران او امریکا د تاوتریخوالي د کمولو او شخړې د پای ته رسولو لپاره د خبرو لومړی پړاو هم ترسره کړی دی.

په آزاد کشمیر کې د ستونزو د ختمولو او د سولې او امنیت د ټینګښت لپاره د مولانا فضل الرحمن د منځګړیتوب وړاندیز له منلو وروسته، د جماعت اسلامي مشر حافظ نعیم الرحمان هم د منځګړي رول لوبولو اعلان کړی دی.

هغه ویلي چې د مسئلې د حل لپاره ګډ او ټولیزه هڅه ضروري ده، ځکه چې انفرادي هڅې ښايي دومره اغېزمنې نه وي.

د نوموړي په وینا، د ټولو اړخونو په همغږۍ سره کار کول کولی شي د سیمې د کړکېچ د کمېدو او ثبات په راوستلو کې مهم رول ولوبوي.

د يادونې وړ ده چې په کشمیر کې څو ورځې وړاندې د پاکستان د حکومت ضد اعتراضونو کې ۲۴ تنه وژل شوي وه او تر اوسه دغه اعتراضونه دوام لري.

لیکواله: سیلۍ ودان

په سیاسي مبارزو کې ځینې شخصیتونه یوازې د یوې ادارې یا غورځنګ مشري نه کوي، بلکې د ټولنې د هویت او ګډو هیلو استازیتوب هم کوي.

د ډاکټرې ماهرنګ بلوڅ نوم نن د بلوچستان د بشري حقونو، مدني مبارزې او سیاسي حق غوښتنې له بحثونو سره تړلی دی.

که څه هم د هغې د سیاسي دریځونو په اړه بېلابېل نظرونه موجود دي، خو دا حقیقت نه شي انکار کېدای چې ماهرنګ بلوڅ د بلوچستان په معاصر سیاسي تاریخ کې پر یوه اغېزناک شخصیت بدله شوې ده.

د هغې ملاتړي باور لري چې د بشري حقونو، د جبري بې‌درکیو د قربانیانو د عدالت غوښتنې او د سوله‌ییزو مدني فعالیتونو په برخه کې یې مهم رول لوبولی دی.

د ماهرنګ بلوڅ نفوذ اوس یوازې د یوه سیاسي فعال تر کچې محدود نه دی.

د هغې نوم د هغو زرګونو خلکو د هیلو او غوښتنو استازیتوب کوي چې ځانونه د عدالت، عزت او قانوني حقونو غوښتونکي بولي.

له همدې امله، د هغې شخصیت د سازماني رهبرۍ له چوکاټه وتلی او د ټولنیز او سیاسي هویت یوه نښه ګرځېدلې ده.

د هغې د راتلونکي په اړه کره وړاندوینه ناشونې ده، ځکه سیاسي حالات، قضایي پرېکړې او ټولنیز بدلونونه تل د بدلېدو په حال کې وي؛ خو د هغې ملاتړي باور لري چې د ماهرنګ بلوڅ نظریات، لیکنې او مدني فعالیتونه به د بلوچستان د سیاسي تاریخ یوه نه جلا کېدونکې برخه پاتې شي او د بشري حقونو او سوله‌ییز سیاسي ګډون په اړه به بحثونو ته دوام ورکړي.

تاریخ ډېری وخت خلک یوازې د هغو د مقامونو او رسمي دندو له مخې نه ارزوي، بلکې د هغو پوښتنو او ارزښتونو له مخې یې یادوي چې ټولنې یې ورسره مخامخ کړې وي.

له همدې امله، د ماهرنګ بلوڅ نوم هم د سیاست، بشري حقونو او ټولنیز بدلون په بحثونو کې د یوه مهم شخصیت په توګه مطرح شوی او د هغې مبارزه لا هم د بېلابېلو نظرونو او بحثونو موضوع ده.

پایله دا ده چې هر نسل داسې کسان لري چې ژوند یې د خپلې ټولنې له هیلو او دردونو سره تړل کېږي.

ډاکټره ماهرنګ بلوڅ هم د خپلو پلویانو په نظر یوه داسې څېره ده چې د ډاکټرې له مسلک څخه یې د مدني مبارزې تر ډګره سفر کړی او د عزت، عدالت او بشري حقونو د غوښتنې سمبول ګرځېدلې ده.

وروستی قضاوت به تاریخ او راتلونکې نسلونه کوي، خو تر دې دمه د هغې کیسه د بلوچستان د بشري حقونو، سوله‌ییزې مبارزې او د فردي زړورتیا او ولسي هیلو ترمنځ د اړیکې یوه مهمه برخه ګرځېدلې ده.

د یوریشیا علمي مرکز د افغانستان د پخواني حکومت د اطلاعاتو او کلتور وزارت د مرستيال ډاکټر هارون حکیمي د نوي کتاب مخکتنه وکړه او هغه ته یې د غوره والي د ستوري ايوارډ ورکړ.

دا غونډه د ۲۰۲۶ کال د جون په ۲۶مه د امریکا په پلازمېنه واشنګټن ډي سي کې د یوریشیا علمي مرکز له لوري جوړه شوې وه.

په دې مراسمو کې ډاکټر هارون حکیمي خپل تازه چاپ شوی کتاب “سرچینې، ځواک او ملت جوړونه” د خپلو څېړنو او موندنو په اړه ګډونوالو ته وړاندې کړ او وروسته یې د هغوی پوښتنو ته ځوابونه وویل.

د یوریشیا مرکز مشر ډاکټر جوزف جانکو او مرستیال ډاکټر رالف ویني د مشرتابه بورډ په استازیتوب ډاکټر حکیمي ته د غوره والي ستوري ايوارډ ورکړ.

هغوی وویل چې دا د دغه مرکز له مهمو او لوړو افتخاراتو څخه ګڼل کېږي.

د یادونې وړ ده چې د همدې کال د مې په ۱۵مه، د امریکا د نړیوال سیاست پوهنتون هم ډاکټر حکیمي ته د همدې کتاب د خپرېدو او علمي لاسته راوړنو په ویاړ کلنۍ جایزه ورکړې وه.

د پاکستان د کراچۍ ښار په ګلستانِ جوهر ۹م بلاک او د پوهنتون سړک ته نږدې سیمو کې د سختو چاودنو او شدیدو ډزو راپورونه ورکړل شوي.

د لومړنیو معلوماتو له مخې، لومړۍ چاودنه خورا زوروره وه، او وروسته د دوو نورو چاودنو غږونه هم اورېدل شوي دي.

عیني شاهدان وایي چې له چاودنو وروسته په سیمه کې اوږده موده شدیدې ډزې روانې وې.

ځینې سرچینې ادعا کوي چې پېښه د ځانمرګي برید له امله رامنځته شوې او بریدګر د رېنجرز په نوم یوې پوستې یا مرکز ته نږدې ځان الوځولی دی.

تر دې دمه د مرګ ژوبلې کره معلومات نه دي څرګند شوي.

يوه نسبتاً زوروره زلزله چې د ریښتر په کچه ۶.۲ درجې ښودل شوې، د افغانستان ترڅنګ په پاکستان، د منځنۍ اسیا په یو شمېر هېوادونو، چین او د هند په شمالي سیمو کې هم احساس شوې ده.

د راپورونو له مخې، د زلزلې مرکز د بدخشان ولایت د جرم ولسوالۍ په شاوخوا کې، د ځمکې له سطحې نږدې ۸۱ کیلومتره ژوروالی کې و.

د متحدو ایالتونو د جیولوژیکي سروې ادارې (USGS) ويلي، زلزله د افغانستان په شمال‌ختیځ کې د جرم ولسوالۍ جنوب ته په ۴۳ کیلومترۍ کې شوې ده.

د زلزلې ټکانونه په تاجکستان، ازبکستان، قرغیزستان، ترکمنستان او چین کې هم احساس شوي دي.

راپورونو کې ويل شوي، چې په هند کې د ډیلي او سرینګر اوسېدونکو د ټکانونو خبر ورکړی، او په پاکستان کې د لاهور، اسلام‌اباد، فیصل‌اباد او د خیبر پښتونخوا د سوات په ګډون په بېلابېلو سیمو کې خلک د وېرې له امله له خپلو کورونو بهر وتلي دي.

رويټرز ته د سوات ځینو اوسېدونکو ویلي، چې زلزله نسبتاً زوروره وه او ټکانونه یې د معمول په پرتله اوږده موده دوام وکړ، چې له امله یې ښځې، ماشومان او نور اوسېدونکي سخت وېرېدلي وو.

تر اوسه د دې زلزلې له امله د مرګ‌ژوبلې او مالي زیانونو په اړه کوم رسمي راپور نه دی خپور شوی.

د بلوچستان د بشري حقونو فعالې او د بلوڅ یووالي کمېټې مشرې ماهرنګ بلوچ ویلي چې د زندان سختو شرایطو کې یې کتابونه د روحاني او فکري ملاتړ تر ټولو لویه سرچینه وه.

هغې په خپلو تازه څرګندونو کې ویلي چې انفرادي بند ورته ډېر ستونزمن و، خو مطالعې ورسره مرسته وکړه چې دغه حالت وزغمي او خپل فکري ثبات وساتي.

د هغې په وینا، کتابونو نه یوازې د هغې د فکر نړۍ پراخه کړې، بلکې د سیاسي مبارزې په اړه یې درک هم لا ژور کړی دی.

ماهرنګ بلوڅ وايي چې په بلوچستان کې د زده‌کوونکو، خبریالانو او فعالانو غږونه د جبري ورکېدو، هدفي تاوتریخوالي او فشارونو له امله کمزوري کېږي، او سوله‌ییز فعالیت ورځ تر بلې سختېږي.

هغه زیاتوي چې د حکومتي ادارو له لوري سوله‌ییز سیاسي حرکتونه کله ناکله د “امنیتي ګواښ” په نوم تعبیرېږي، چې له امله یې ګڼ فعالان له نیونو او قضايي فشارونو سره مخ کېږي.

ماهرنګ بلوچ ټینګار کړی چې د زندان تجربه، سره له سختیو، د هغې د مقاومت اراده نوره هم پیاوړې کړې ده او د خپلې مبارزې هدف ته یې ژمنتیا لا زیاته کړې ده.

د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام (WFP) په خپل تازه راپور کې ویلي چې د پاکستان له لوري افغانستان ته د ځینو ترانزیټي لارو له بندېدو وروسته، د افغانستان د وارداتو او صادراتو تکیه په زیاتېدونکي ډول پر ایران شوې ده.

د راپور له مخې، اوس مهال د افغانستان نږدې ۶۰ سلنه سوداګریز انتقالات د ایران له لارې ترسره کېږي، په داسې حال کې چې د منځنۍ اسیا د رېل پټلیو له لارې هم د وارداتو کچه لوړه شوې ده.

دغه پروګرام وایي، که څه هم سوداګریز جریانونه لا هم روان دي، خو د بدیلو لارو اوږدوالی او لوړ لګښت د وارداتو قیمتونه زیات کړي، چې په پایله کې د خوراکي توکو، سون موادو او کرنیزو توکو بیې په افغانستان کې لوړې شوې دي.

راپور همداراز زیاتوي چې افغانستان د څو هم‌مهاله فشارونو لکه د سیمه‌ییزو کړکېچونو، د بشري مرستو د کمښت او د کډوالو د ستنېدو له امله له سخت اقتصادي او بشري وضعیت سره مخ دی، چې د خوړو ناامني یې لا پسې پراخه کړې ده.

د دې پروګرام د اټکل له مخې، شاوخوا ۱۳.۸ میلیونه افغانان د خوړو د ناامنۍ له بحراني یا بیړني حالت سره مخ دي، او که روان وضعیت دوام وکړي، نو په راتلونکو شپږو میاشتو کې به د شدیدې لوږې له خطر سره مخ کسانو شمېر شاوخوا ۲.۳ میلیونه زیات شي.

دغه اداره خبرداری ورکوي چې د بودجې کمښت له امله به سږ کال یوازې د شدیدې خوارځواکۍ له درېیمې برخې ماشومانو ته درملنه ورسېږي، په داسې حال کې چې پاتې ډېری ماشومان د درملنې له فرصت څخه بې‌برخې پاتې کېږي.

د بریتانیا حکومت اعلان کړی چې د روان کال له مني څخه به د کډوالو لپاره نوې، خوندي او قانوني لاره فعاله کړي، چې له مخې به یې پوهنتونونه، ټولنیزې ادارې، خیریه بنسټونه او سوداګریز شرکتونه وکولای شي د کډوالو د سپانسرۍ له لارې هغوی بریتانیا ته راولي.

د بریتانیا د کورنیو چارو وزیرې شبانه محمود ویلي، د کاناډا د بریالۍ سپانسرۍ له تجربې الهام اخیستل شوی او هدف یې دا دی چې ریښتینو کډوالو ته خوندي پناه ورکړل شي او په وينا یې د پناه غوښتنې په سیستم کې د قانوني خلاوو او ناوړه ګټې اخیستنې مخه هم ونیول شي.

د دغه حکومت د نوې تګلارې له مخې به د بشري حقونو او د عصري غلامۍ اړوند قوانینو په پلي کېدو کې هم بدلونونه راشي.

ويل شوي، هغه بهرني کسان چې په جنايي جرمونو محکوم شوي وي یا جعلي اسناد یې کارولي وي، د محافظت له حقه به محروم شي.

بل لورته محافظه‌کار ګوند د دې پرېکړې مخالفت کړی او ټینګار یې کړی چې تر هغو باید هېڅ نوي کډوال بریتانیا ته پرېنښودل شي، څو د ناقانونه کډوالۍ او د وړو کښتیو له لارې د خلکو د راتګ مخه نه وي نیول شوې.