د بشري حقونو بنسټونه وايي، په ایران کې د تېرو یوې اوونۍ احتجاجونو او ناکراریو پر مهال لږ تر لږه ۱۶ کسان وژل شوي او سلګونه نور نیول شوي دي.
راپورونه ښيي چې دا لاریونونه د اقتصادي فشارونو او د اسعارو د لوېدو له امله پیل شوي دي.
ایراني چارواکي د اعتراضونو د مشرانو د نیولو خبره کوي؛ خو پراخې نښتې د هېواد په لوېدیځو، مرکزي او سوېلي سیمو کې دوام لري.
لیکوال: ارمان افغان، حماسه میډیا
د ۲۰۲۶کال د جنورۍ په ۳یم یا نن د امریکا ځانګړو ځواکونو د ونزویلا ولسمشر نیکولاس مادورو نیول اعلان کړل. دا اقدام د امریکا له خوا تر ټولو مستقیم او بېسابقه پوځي مداخلت بلل کېږي، چې د ونزویلا د داخلي سیاسي جوړښت، سیمهییز ثبات او نړیوال قانون لپاره یې ژورې پوښتنې رامنځته کړې دي.
نړیوال قانون او ملګري ملتونه:
د ملګرو ملتونو منشور د دولتونو حاکمیت او د زور د نهاستعمال اصول په ډاګه تضمینوي او د مادورو نیول د نړیوال قانون له نظره د زورکارې مداخلې په توګه ګڼل کېږي ځکه چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د دې عملیاتو منظوري نه ده ورکړې او د امریکا ادعاوې د “خوددفاع” د استثنا معیارونه نه پوره کوي چې دا اقدام هم د یو خپلواک هېواد په کورنیو چارو کې مستقیمه لاسوهنه ده.
بل خوا د ملګرو ملتونو لوړپوړو چارواکو او د نړیوالو حقوقو کارپوهانو دا اقدام د نړیوال قانون د اصولو خلاف بللی او د نړیوال نظم لپاره یې “خطرناک precedent” بللی دی.
امریکا کې سیاسي او قانوني ننګونې:
د امریکا اساسي قانون د ولسمشر د ځواکونو د کارونې محدودیت لري، او د جګړې اعلان یا پوځي عملیات باید کانګرس تصویب کړي. د مادورو د نیولو عملیات د ولسمشر لخوا د اجرایي واک په چوکاټ کې تشریح شوي، خو کانګرس ته یې رسمي اجازه نه ده ورکړل شوې.
په امریکا کې د دې اقدام په اړه سخت سیاسي بحث روان دی چې ډیموکراتان او ځینې جمهوري غوښتونکي سناتوران دا د اساسي قانون سرغړونه بولي او د ولسمشر د اختیار د محدودولو غوښتنه کوي. دا لانجه د امریکا د کورنیو قواوو د توازن، قانون او اجرایي واک په اړه نوې پوښتنې راپورته کوي.
ونزویلا کې داخلي وضعیت:
د مادورو رژیم دا اقدام د نړیوال یرغل په توګه غندلی، او د اساسي قانون له نظره یې د حاکمیت خلاف ګڼلی دی. د اپوزیسیون مشران بیا د مادورو نیول د بدلون فرصت بولي او د نوي حکومت جوړولو ژمنې کوي. عام وګړي د دې پېښې له امله اندېښمن دي، ځکه د بهرني ځواک مداخله ممکن د اوږدمهاله سیاسي بېثباتۍ لامل شي.
سیمهییزې اغېزې:
ګاونډي هېوادونه، په ځانګړي توګه برازیل، کولمبیا، چلي او میکسیکو، د امریکا عملیات غندلي او دا یې د سیمې د امنیت لپاره خطرناک بللي دي. چین، روسیه او څو نورو نړیوالو قدرتونو هم د امریکا اقدام د نړیوال قانون خلاف ګڼلی. سیمهییزو دولتونو د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته د عاجلې غونډې غوښتنه کړې، څو د نړیوالې سولې او قانوني چوکاټونو ملاتړ یقیني کړي.
نړیوال سیاسي روان:
دا پېښه د نړیوال نظم لپاره یوه لویه ازموینه ده. د زورکارې مداخلې او د دولتونو د حاکمیت ترمنځ ټکر، د امریکا نړیوال اعتبار کمزوری کول، او د ځواکمنو هېوادونو ترمنځ احتمالي سیالي د راتلونکي نړیوال سیاست مهمې پوښتنې دي.
احتمالي راتلونکی:
د نړیوال قانون او د ملګرو ملتونو د اصولو اعتبار به تر ازموینې لاندې راشي.
په لاتیني امریکا کې د امریکا پر ضد مخالفتونه ممکن پراخ شي.
د امریکا دننه سیاسي بحران به د ولسمشر د اجرایي واک محدودولو لپاره دوام وکړي.
سیمهییز امنیت ممکن د اوږدمهاله فشارونو او بېثباتۍ له امله تر ګواښ لاندې راشي.
نتیجه:
د مادورو نیول یوازې د ونزویلا د کورنیو سیاسي چارو بدلون نه دی، بلکې د نړیوال قانون، د امریکا داخلي سیاست، سیمهییز امنیت او نړیوال نظم لپاره یې هم ژورې ستونزې رامنځته کړې. همدا رنګه دا پېښه د نړیوال سیاست، قانون او ځواک د توازن لپاره نوې او مهمه ازموینه ده.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر سیدعباس عراقچي د وینزویلا د بهرنیو چارو له وزیر ایوان خیل پینتو سره په ټیلیفوني تماس کې د امریکا لخوا د وینزویلا پر وړاندې پوځي تجاوز او د ولسمشر نیکولاس مادورو او د هغه د مېرمنې د نیولو په اړه خبرې کړې.
عراقچي د امریکا دا اقدام د “دولتي ترهګرۍ” بېلګه بللې او ویلي چې دا د وینزویلا د ملي حاکمیت او خلکو د ارادې سرغړونه ده.
هغه د ایران له لوري د وینزویلا د خلکو او منتخب حکومت ملاتړ څرګند کړی دی.
د وینزویلا د بهرنیو چارو وزیر د ایران د ملاتړ او اصولي دریځ ستاینه کړې او ټینګار یې کړی چې وینزویلا به د خپل ملي حاکمیت او د خپل برخلیک د ټاکلو حق د دفاع لپاره د امریکا د ناقانونه سیاستونو پر وړاندې کلک دریځ غوره کړي.
د وینزویلا د ولسمشر نیکولاس مادورو له نیول کېدو وروسته، د ایلان ماسک پورې تړلې د سپوږمکۍ انټرنېټ کمپنۍ سټارلنک اعلان کړی چې په دغه هېواد کې به د فبرورۍ تر درېیمې پورې وړیا انټرنېټي خدمات وړاندې کړي.
سټارلنک ویلي، دا ګام د وینزویلا له خلکو سره د ملاتړ لپاره اخیستل شوی، ځکه چې د وروستیو پوځي عملیاتو وروسته په کاراکاس او ګڼو نورو سیمو کې انټرنېټي شبکې پرې شوې دي.
کمپنۍ زیاته کړې چې وینزویلا د کلونو راهیسې د انلاین سانسور ښکار ده او په تېر کې ټولنیزې رسنۍ بندې شوې وې.
دا اعلان په داسې حال کې شوی چې تېره ورځ امریکا د مادورو د نیول کېدو او نیویارک ته د هغه د لېږد خبر ورکړی دی.
د افغان میرمنو د برخې فعاله ډیوه پتنګ د مقاومت په نوم د جبهې له نښان څخه د پښتو ژبې د حذف په غبرګون کې لیکلي:« دوی فقط له تعصب، شخصي ګټو، سمتي او قومي تعصب پرته بل څه نه پيژني.»
آغلې پتنګ لیکلي افغان ملت د دې ډلې په کړنو او قومي تعصب خبر دي، او د دوي پر شعاري خبرو نه تیروځي.
ډېوه پتنګ لیکلي:«دغه ډله نه ملي ده، نه ملي وه او نه به ملي شي او نه هم ملي فکر ورسره دی»
د جمعیت اسلامي پاکستان مشر، حافظ نعیم الرحمان، د پیپلز ګوند کړنې په سختو ټکو غندلې او ویلي چې بلاول بوټو زرداري غواړي کراچۍ د موئن جو دړو په څېر تباه کړي.
نوموړي زیاته کړې چې پیپلز ګوند د فارم ۴۷ له لارې په کراچۍ مسلط شوی او د ښار ۳۴۰۰ اربه روپۍ یې ضایع کړي دي.
د هغه په وینا د سند حکومت د ښار لپاره د اوبو پروژې بشپړولو کې ناکامه پاتې شوی او د ۱۵ زره بسونو اړتیا لا پوره شوې نه ده.
نعیم الرحمان همدارنګه ویلي چې پیپلز ګوند او ایم کیو ایم د خپلو ستونزو پر وخت مصنوعي جګړې جوړوي او د ښار د خلکو ګټې له پامه غورځوي.
هغه ټینګار کړی چې پیپلز ګوند د کراچۍ د خلکو د حقونو پر ضد عمل کوي او د ښار په پرمختګ کې خنډ جوړوي.
د وینزویلا د ولسمشر مرستیالې دِلسي رودریګز د سترې محکمې په حکم د نیکولاس مادورو له نیول کېدو وروسته په موقت ډول د حکومت مشري واخیسته.
په همدې وخت کې امریکا د کاریبین په هوايي حریم کې لګول شوي د الوتنو بندیزونه لرې کړل.
امریکايي رسنیو راپور ورکړی چې مادورو او د هغه مېرمن سیلیا فلورس د نیویارک بروکلین ته لېږدول شوي دي.
رودریګز ویلي چې مادورو د وینزویلا یوازینی مشروع ولسمشر دی او ټینګار یې کړی چې هېواد به یې بیا هېڅکله مستعمره نه شي.
پاکستان کې د طالبانو حکومت پخواني سفیر مولوي عبدالسلام ضعیف ویلي، چې پر وینزویلا د امریکا لیوالتیا د دغه هېواد د طبیعي زیرمو د خپلولو لپاره ده او د همدې موخې لپاره یې د ولسمشر نیکولاس مادورو تښتونه ترسره کړې ده.
ضعیف په خپلو څرګندونو کې ټینګار کړی، چې امریکا غواړي د وینزویلا ټولې شتمنۍ تر خپل کنټرول لاندې راولي.
د هغه په وینا، دا کړنه یوازې د یوه هېواد پر ضد اقدام نه دی، بلکې د امریکا دا «کرغېړنه او تیری کوونکې» تګلاره په راتلونکي کې د نړۍ لپاره یو جدي نړیوال ګواښ جوړوي.
د ملي راډیو ټلویزیون پخواني مشر اسماعیل میاخېل پر وینزویلا د امریکا وروستیو کړنو ته په غبرګون کې ویلي، دا پوښتنه جدي شوې چې ایا نړۍ د امریکا امپریالېزم په ښکاره بڼه نه ویني؟
نوموړي ویلي، پر یوه خپلواک هېواد برید کول او د هغه د ولسمشر تښتول د نړیوالو قوانینو له مخې په هېڅ ډول توجیه کېدای نه شي، حتا که هغه مشر فاسد، مستبد یا ناپېژندل شوی هم وي.
د میاخېل په وینا، که دا ډول کړنې ومنل شي؛ نو نړیوال قانون به اختیاري بڼه خپله کړي.
هغه ټینګار کړی چې د ډونالډ ټرمپ تر مشرۍ لاندې، نړیوال قانون، ملګري ملتونه، نړیواله جزايي محکمه او حتا اروپايي ټولنه خپل اغېز له لاسه ورکوي.
اسماعیل میاخېل پوښتنه راپورته کړې چې ایا نړیوال قانون یوازې پر ځینو هېوادونو تطبیقېږي؟ او که دا چلند عادي شي؛ نو څه تضمین شته چې نور هېوادونه، لکه روسیه، ورته کړنې ترسره نه کړي؟
د روسیې او بیلاروس د بهرنیو چارو وزیرانو د وینزویلا د ولسمشر نیکولاس مادورو د آزادۍ غوښتنه کړې ده.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ویلي چې د مسکو او مینسک د بهرنیو چارو وزیرانو، سرګي لاوروف او ماکسیم ریژنکوف، په یوه ټیلیفوني تماس کې د مادورو د سمدستي آزادېدو او د کاراکاس د ولسمشر په توګه د بېرته ستنېدو پر اهمیت ټینګار کړی دی.
دواړو وزیرانو د وینزوېلا حاکمیت او سیاسي ثبات د خوندي ساتلو ضرورت هم یاد کړی دی.