لیکوال: انور مزل

د ارواښاد الفت په اړه دا تصور کېږي چې دی لکه د لبناني جبران داسې هنري نثر لیکي؛ ما دا ګومان کړی چې د یو شاعر او بل شاعر پرتله ممکنه نه ده
خو همدا څو ورځې مخکې راته استاد اکبر کرګر وویل:
چې د غني په اړه یوه لویه مقاله لېکي او له بل انګریزي شاعر سره یې د پرتلې په تړاو او اړه لېکي.
ماته جالبه وه؛ چې د یو شاعر له بل داسې شاعر سره پرتله به څنګه وي چې د دوی تر منځ د زمان مکان او حالاتو بېخي ډیره فاصله وي؛ خو بیا مې په دې ځای کې د استاد خبره ومنله چې زه خپله چې کله کله ځینې شاعران لولم حتماً مې ذهن ته یو بل څوک هم راځي، دا احساس سره له دې چې د دوی ترمنځ ژور د زمان توپیر، بیخي زیات د حالاتو توپیر او داسې نور توپیرونه وینم مګر دواړه یو ډول محسوسوم.
یو له دغې ډلې چې د دوی په شعر کې یو ډول تراژېدي او یو ډول فریاد وینم هغه محمود دروېش  او اسحاق ننګیال دی.
د دوی تر منځ یو مشترک ټکی خو د دوی د هېواد نا امني پرله پسې جګړې او بد حالات دي؛ مګر تر ټولو مهم ټکی چې زما په ګومان د دوی ترمنځ  مشترک دی؛ هغه دا دی چې دواړه د خپلې زمانې او خپل وخت تر ټولو غوره انځورګران دي.
محمود دروېش سره له دې چې زموږ د هېواد او د دوی د هېواد جګړې توپیر هم کاوه؛ خو بیا هم د خپل وطن د حالاتو او د خلکو د حالاتو غوره عکاس وه.
د ده په شعرونو کې د خپلو خلګو سره خواخوږي د یرغلګرو د وحشتونو بیان بیخې ښکاره دی؛ خو د اسحاق ننګیال په شاعرۍ کې بیا د وطن حالت لوږې تندې بې وسي او بې کسي هم شته. خو د محمود دروېش ګیله له پردیو ده؛ د خپل هېواد وراني له پردېو ژاړي؛ مګر اسحاق ننګیال بیا له خپلې خیټې اور اخیستی ژاړي.
د ده ژړا بیا په دې ده چې خپلو اولادونو د خپلي مور په نیټه کې لاس اچولی؛ وېشي یې او مامله ورباندې کوي.
محمود دروېش له پردیو داسي ګيله کوي؛ هغه وایي
جنګ پای ته ورسید
مشران یو له بل سره کېناستل
پاته شوه
هغه مور چې سترګې یې د شهید زوی لارې ته دي
هغه انجلۍ چې دخپل میین راتګ ته انتظار ده
هغه زامن چې د خپل پلار راتګ ته
حېران ولاړ دي
نه پوهیږم وطن چا خرڅ کړ
خو دومره وپوهیدم چې قیمت یې چا پرې کړ
په پورتني شعر کې له  حالاتو سره او د جنګ له پیلوونکو نه یوه سمبولیکه ګیله پرته ده او تر څنګ یې د هغو خلکو یادونه شوې ده چې جګړې تر تولو ډېر ځپلي دي.
په پورتني شعر کې مجرم مالوم دی؛ یا به یو وي یا دوه یا نیمایي خو د اسحاق ننګیال وطن بیا ټول مجرم دی؛ د هغه د وطن ټولو اولادونو د وطن په وراني کې برخه لرلې ده دا ځکه خو یې په دې توګه د خپل وطن درد انځور کړی.
ـ مورې چېرته ځې؟
ــ د خدای کلي ته
ــ مګر دا لویه نړۍ؟
ــ  نړۍ خو د دیوانو ده
ــ مېړه دې شته؟
ـ رانه ورک شو
ــ او زامن؟
ــ لرم یې هابیل او قابیل
*******
وطنه! ته؟
ـ او دا دی زه هم ژاړم
ــ څوک دې ژړوي
ــ ملت مې؛ ملت مې دوه برخې شو
ــ قاتل او مقتل
دریمګړی نلري..

په پورتني شعر کې وینو چې د ننګیال د وطن په ورانۍ کې د هغه تقریباً ټول اولادونه لاس لري؛ په داسې حال کې سړی نه پوهیږي پړه په چا واچوي؛ څوک ملامت څوک سلامت وګڼي؟ خو د محمود دروېش او ننګیال ترمنځ یو رقم والی دا دی چې دواړو په هنري توګه په داسي توګه چې د هر چا زړه ته د هغه د وطن تراژیدي لویږي هغه دواړو انځور کړې ده.
د محمود دروېش او ننګیال ترمنځ یوه بله ځانګړنه داده چې؛ د دوی دواړو په شعرونو کې موږ له ذات سره جنګ وينو؛ له ناهیلۍ سره ګریوان دي.
دوی دواړه د  یوې نه جبرانیدونکې مینې قرباني دي؛ محمود دروېش د هغه هیواد د مینې قرباني شوه چې د دوی هیواد یې دربدر کړ؛ خو بیا هم محمود دروېش اقرار کوي چې “ریتا “له هر څه سره بیا هم مینه درسره لرم.
ننګیال هم همداسې دی؛ د ده په شعرونو کې له شیشې سره مینه او د هغې په کولو اقرار شوی دی.
همدا ټینګ اعتراف د دوی مشترک دی؛ دوی دواړه جګړې ځپلي دي. جګړې مینه امن او خوښۍ ترې وړي دي.
د ننګیال پلار د همدې نامشروع جګړې قرباني شو؛او محمود د دې لویې جګړې له لاسه معشوقه وبایلله؛ خو دواړو یو اقرار وکړ محمود بیا وویل چې “له دې هر څه سره هم مینه درسره لرم “مګر ننګیال بیا دا ستر اعتراف وکړ.
د پلار مړینه مې ولیده
ډیري لوږي تندې هم
مګر
یوه هم دومره دردونکې نه وه لکه
شیشه چې نه وي ختمه
او نشه پای ته ورسیږي.
د محمود او ننګیال بل ګډ انځور دا دی چې د خپل وطن هغه ارزښتمن څیزونه یې په ګوته کړي دي؛ په خپلو شعرونو کې یې د هغي زمانې ریښتنی انځور ښودلی چې دوی پکې ژوند کاوه لکه ننګیال څومره په هنري انداز د یوې پیغلې د غرور انځور تر جګړې مخکې او وروسته لیکلی.
هغه وایي
کلونه وړاندې مې ترې وپوښتل
ــ  دا ستا د شونډو څاڅکي په څو دي
وویل یې
ــ ستا د پلار او نیکه وینه
او نن مې بیا ترې وپوښتل
ـــ ټول پیغلتوب دې وایه په څو دی؟
ـــ ګرانه یواځې یوه ډوډۍ
په پورتني شعر کې پوره د یوې زمانې تصویر دی؛ د جګړې له لاسه د انسان د مخکې او اوس تصویر دی.
د  محمود او ننګیال کمال همدا دی چې لویې خبرې لوی پیغامونه یې په هنري ډول راوړي دي.
دوي دواړه د یو ډول جګړې، یو ډول بې وطنۍ احساس او یو ډول حالت سره مخ دي.
سره له دې چې د دوی تر منځ د زمان او مکان توپیر شته، د حالاتو توپیر شته، خو مګر د دواړو په شعرونو کې یو غم او یوه تراژیدي محسوسیږي.
د محمود دروېش کمه مطالعه زموږ د دې بحث مخه نیسې؛ ګني لا به بیخي زیات ورته والي پکې احساسیږي.

لیکوال: انور مزل

زموږ ټولنه په واقعي مانا هم له ښځو سره تل په ظلم آو ناروا کې اوسيدلې،مګر خبره داده چې ولې ان خپله ښځينه قشر هم د دغه بد تعبير او رواج په وړاندې نه ليکل وکړل نه یې هغسې لکه څنګه چې په کار وه، ټولنې ته وړاندې کړل.
په دې پوښتنه کې خپله بیا يو سوال دا دی چې نارينه خو خېر، ولې آن خپله ښځينه قشر هم ددغه بد چلند تعبير لکه څنګه چې پکار وه هغسې ونکړل.
د دې دواړو پوښتنو ځواب يو کېدلی شي، او هغه دا چې موږ تل استعداد ته نه بلکې شناخت ته کتلي او کله چې خبره د ښځينه قشر شي نو بيا خو بيخي خپلي طبیعې ته ګورو.
دغسې حالت سره لدې چې سخت ځورونکي دي، يو بل ځورونکی کار يې دا هم دی چې تل پکې د استعداد وړ کسان ورکيږي، شناخت ته ارزښت ورکول کېږي او د هغه نجونو او ښځو بې مانا څيزونه هم د شهکارونو په نوم خپروو چې موږ ورسره يو ډول اړيکې لرو.
واقعيت دا دی چې که پښتو شاعري وکتل شي ځيني ښځينه شاعرانو بيخي په ښو موضوعاتو ليکل کړي خو داچې موږ ورته د لوستلو وخت ندی بېل کړی دا ځانته خبره ده.
میرمن پروین ملال همداسې يو څوک ده ما څه وخت وړاندې د هغي « کونډه » نظم لوستی وه بيخي راته عالي وه، او اوس مې چې تازه د هغې ستي نظم وليده نو په زړه کې مې د خوشحالۍ يوه څپه تېره شوه ويل مې پښتو څه يوه د ټولنې واقعي شاعره لري.
د مېرمن پروين ملال ښه والی دا دی چې ټولنه يې مطالعه کړې، د خپل ځان په وړاندې يې د ټولنې طلسم او ظلم مطالعه کړی او بيا یې ورته د شعر ژبه ورکړې ده.
ستي کېدل همداسې يو بد رواج دی. داسې مې د دې موضوع په اړه واورېدل چې دا د کندهار شا و خوا کې يو رواج دی د کومې نجلۍ چې ورور نه وي، نو د ميراث د خوندي کېدلو لپاره په کور ويښته سپينوي، او هلته عمر تېروي.
داسې به څومره ښځې ددغه بد رواج قرباني شوي وي، مګر د کومې انجلۍ احساس ته چې ميرمن ملال ژبه ورکړې هغه بيخي بيله ده.
ميرمن ملال د دې نظم لپاره د يوې داسې انجلۍ ژبه غوره کړي چې هغه خپله ستي شوې ده او د دې نظم په ښه والي کې لا زيات والی راولي. ددي نظم يوه برخه داسې پيليږي..
د کلي ټولې رمې لنګې شولې
سپينو شيدو يې د کوچۍ د انغري
څوکې ښکل کړې
د ځوانکي وراره وړوکی زوی مې اوس
په مسجد کې د الف د قد صراط لولي
لور يې ګاونډ ته ناوکۍ ودروي
دا تېره شپه يې د نکریزو شپه وه
زما همزولې غوټۍ سږ کال د مېړه
سره و حج ته درومي
….
د دې نظم لوی کمال دا هم دی چې لومړی يوې بېچاره شوې ستۍ پيغلې او يوې داسي پيغلې چې ټول ارمانونه يې رژيدلي د هغي له خولي د خپلو همزولو د ګډ ژوند ښه ژوند او اولاد د مينې کيسې کړې دي، د دې نظم غيرې ارادي پيغام دوه ګيلې هم دي يوه ګيله يې له خلکو ده چې ولې يې ستۍ کړي او بله ګيله يې له خپل خالقه ده چې ستۍ ژوند يې ور په برخه کړي دي.
خو د دې ستۍ شوې پيغلې انځور داسې وړاندې شوي چې دا د يو ملک يو خان يو بل چا لور وه خو بيا هم ددغه بد رواج په دايره کې راغله دا ځکه يو ځای ان د خپل بزګر د لور ښه ژوند بيانوي دا وايي
زموږ د بزګر دريمه لور تورپیکۍ
د خپل خاوند سره په سره بګۍ کې
ښار ته لاړه
خو د دې نظم په پای کې د خپلې هغې بې وسې کيسه کوي، چې د ستي توب له لاسه چې ورته رسېدلې دا وایي چې زما زلفې چا هم يادې نکړې. زما په بارخو هيچا هم ګوته را ونښکلې، ماته هیچا هم په مينه ونه کتل زما لپاره کله هم څوک رانغلل چې راشه زموږ خورلڼه يې نن مو ښادي ده.
دا ستۍ شوې پېغله خپل بد حالت داسې بيانوي
زما د بارخو په ګلابي پاڼه کې
يو چا د عشق کيسه ليکلې نه ده
زه يم ستۍ ستۍ
زه د بابا زه د نيکه
زه د غور نيکه او ستر نيکه ان له ادمه تر
دې دمه پورې د خپل نيکه د وينې پور وړمه، زه د بابا کلا کې خپل
سپين وربل تور وړمه
زه يم ستۍ د
ژوند په باب کې يوه سپينه پاڼه…
دا شعر د ټولنې له يو بد انځور وړاندې کولو سره يو د نړۍ شهکار هم دی، يو بغاوت هم دی، د يوي په زور بندي شوې پيغلې د احساساتو زور هم دی، او په ټوله کې يو لوی شهکار هم دی، چې په شهکاره بڼه پنځېدلی دی.
د دې نظم ثاني به کمه وموندل شي، خو عالي هم دی.
ملال تر دې هم عالي او شهکار شعرونه لري چې سپړل يې هيڅ بې ګټې نه دي.
په دې هيله چې ښځينه شاعرانې د اغلې ملال په قدم قدم کيږدي، او د خپلو ورسره شويو ظلمونو د اظهار ژبه ومومي.
ماخذونه
خان زمان کاکړ ؛؛ پښتني ليد لوري
د پروين ملال شاعري

د طالبانو حکومت د کانونو او پترولیم وزارت مس‌عینک کې پر چینايي او افغان انجینرانو هوايي برید رد کړ.

یاد وزارت پر خپله ایکس‌پاڼه لیکلي، چې د مس‌عینک پر انجینرانو شوی برید حقیقت نه لري.

دا په داسې حال کې ده چې تېره شپه د طالبانو حکومت کې یوې باوري سرچینې حماسه میډیا ته د یاد برید پخلی کړی وو.

خو دغه وزارت دا ډول اوازې له حقیقت لرې بللې دي.

د پاکستان پخواني لومړي وزیر عمران خان ویلي، د دوی ګوند اوس هم کولای شي، چې پاکستان کې روان وضعیت کنټرول کړي.

ّهغه ویلي، پاکستان په سیمو د وېشل کېدو له ګواښ سره مخ دی.

د خان په خبره، د دوی ګوند په ترهګري تورن و؛ خو وروسته معلومه شوه چې ترهګري له پولې هاخوا راځي.

نوموړي دغه راز تور پورې کړی، چې استخباراتي سازمانونو د ترهګري له منځه وړلو پرځای ګوندونه په نښه کول.

عمران خان د فبروري میاشتې ټاکنې د یاد هېواد د بې ثباتي سبب ګڼلی.

د مقاومت په نوم جبهې ادعا کړط چې په هرات کې یې دوه طالب سرتېري وژلي دي.

یادې جبهې په یوه خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې پرون د هرات ولایت په پل پشتون سیمه کې د دوی ډلې پر طالب سرتېرو برید وکړ او دوه تنه یې ووژل.

یادې جبهې دغه راز ویلي، چې د وژل شویو طالبانو وسلې هم د ملي مقاومت جبهې لاس ته ورغلي دي.

د طالبانو حکومت تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي.

لیکوال: حفیظ همیم

**پرون مې د انسان مجلې دفتر کې د امريکا د ملي امنيت د پخواني سلاکار جان بولټن پر نوي چاپ سوي کتاب خبرې لرلې. د افغانستان په اړه لاندې ټکې ددې کتاب مهمې برخې دي چې ما د غورچاڼ په توګه دلته را اخيستې دي. له اوومه فصله تر ۱۳مه پورې **
د راډيکالو اسلامي ترهګرو له لوري د امريکا پر ضد جګړه د سپټمبر له ۱۱ مخکې پيل سوې وه او لا به روانه وي. د ټرامپ دا نه خوښېږي او داسې اکټ کوي لکه دا چې رښتيا نه وي. هغه په منځني ختيځ کې د پای ته نه رسېدونکو يا endless جګړو پر ضد دی خو ددې لپاره يې هيڅ منسجم پلان نه لاره چې د هغه په پايله کې خپل سرتېري را وباسي.
په ۲۰۱۸ کال کې افغانستان د ټرمپ لپاره يو دردېدونکی داغ و. د هغه يو لوی شکايت د سرتېرو د رايستلو مسله وه. هغه باور لاره چې متیس ته يې ټول هغه څه په اختيار کې ورکړي دي چې هغه ورته د ط. البانو د له منځه وړلو لپاره اړ و. هغسې چې د داعش خلافت يې ورختم کړ.
له متیس او پمپيو سره د يوې سهارنۍ پر سر مو بحث و. له ما سره درې پوښتنې وې: اول ایا زموږ له راوتلو وروسته به د افغانستان حکومت سقوط وکړي؟ که سقوط کوي نو څومره ژر به يې وکړي؟ دویم دا چې داعش، القاعده او نورې ترهګرې ډلې به زموږ له راوتلو وروسته څومره ژر او په کومو لارو زموږ راوتلو ته غبرګون وښيي او درېیمه پوښتنه دا چې ترهګرې ډلې به څومره ژر پر امريکا حملې وکړي؟ موږ له هغه وروسته په دوشنبه په سپينه ماڼۍ کې بله ناسته راوغوښته او ټرمپ وويل چې د ۲۰۲۰ تر جنوري مخکې غواړم له هغه ځایه راووځو. ټرمپ په دوو دليلونو په افغانستان کې د پوځي حضور له دوام سره مخالف و:
اول هغه کمپاين کاوه چې په يوه لري سيمه کې یوه پای ته نه رسېدونکې جګړه پای ته ورسوي. دویم په پرله پسې ډول د اقتصادي او امنيتي مرستو بد مديريت و.
ددغو پای ته نه رسېدونکو جګړو په اړه زما استدلال دا و چې دا جګړې نه موږ پيل کړې دي او نه په دې ډول پای ته رسېږي چې موږ ووايو دا جګړه پای ته رسوو.
په اسلامي نړۍ کې راډيکالې فلسفې چې د ډېرو وژنو او ويجاړو سبب شوې ايډيالوجکې، سياسي او مذهبي فلسفې وې. يوازې مذهبي غيرت پوره يوه زريزه بشري جګړې تودې وساتلې او دا کار کولای شي چې د امريکا او په لویه کې د غرب پر ضد هم جګړه روانه وساتي.
په افغانستان، سوريه او عراق یا بل هېواد کې جګړه ددې لپاره نه ده چې هغه هېوادونه د ژوند کولو په ښه او خوندي ځای بدل شي. دی وايي زه د مارکسيزم پر دې تحليل باور نه لرم چې د ژوند سمه اقتصادي لاره کولای شي چې خلک له ترهګرۍ څخه راوګرځوي. دی وايي دا ټول کارونه او جګړې ددې لپاره وې چې امريکا له بل ۹/۱۱ یا د سپټمبر له يولسمې او يا تر هغې له بدې پېښې خوندي شي. دی وايي تر هغه چې د ترهګرۍ ګواښ موجود وي نو هېڅ سيمه په جغرافيايي لحاظ له دې ګواښ لري نه ده او هر چېرته رسېدای شي. دی وايي د سپټمبر په يوولسمه کې لاسلرونکي ترهګر امريکا ته په لرګينو بېړيو کې نه و راغلي.
د افغانستان په مسله کې زما لومړۍ ښکېلتيا په د ۲۰۱۸ کال د مې پر لسمه پيل شوه. زلمی خليلزاد چې زما ملګری دی او د بوش (۴۱ ولسمشر) له ادارې يې پېژنم او په ۲۰۰۷ کې زما پر ځای ملګرو ملتونو کې د امريکا استازی شو، زما لیدنې ته راغی. خليلزاد راته وويل چې ځينو خلکو له ده سره اړيکي نيولي او ورته ويلي یې چې د ط. البانو د بېلابېلو هغو ډلو په استازيتوب يې دا اړيکي نيولې او له ده سره خبرې کوي چې غواړي پر سوله خبرې وکړي.
د نومبر پر اتمه په يوه غونډه کې ټرمپ وويل چې خلیلزاد یو چلباز سړی دی خو تاسې ددې کار لپاره داسې يوه سړي ته هم اړتيا لرئ. ټرمپ وويل چې زما ستراتيژي غلطه وه او هېڅ شی هم په هغه ځای کې نه دی چې ما غوښتل. موږ هر څه بايللي دي. دا یوه بشپړه ناکامي وه. دا د هر څه ضايع کېدل دي. دا شرم دی . زه په دې باره کې له خبرو کرکه لرم.
ټرمپ د MOAB Massive Ordnance Air Blast چې لوی غیرهستوي بم دی د کارونې مسله راپورته کړه ويې ويل چې دې بم مطلوبې اغېزې نه لرلې.
ټرمپ او متیس یو بل ته استدلال پيل کړ:
ټرمپ: موږ د ناټو لګښتونو پرې کوو.
متیس: داع.ش لا تر اوسه په افغانستان کې شته.
ټرمپ: دا کار روسيې ته پرېږدئ چې هغه يې سمبال کړي. موږ اووه زره مايله لري يو خو موږ تر اوسه هم هدف یو. هغه به زموږ ساحلونو ته راشي….
دا يوه وېروونکې ننداره ده يو ځای نه یو ځای بايد داسې پيدا شي چې موږ ترې راووځو.
کاټس وويل چې افغانستان د امريکا لپاره یوه سرحدي -امنيتي موضوع وه. خو ټرمپ يې خبره نه اورېده. ټرمپ وويل چې موږ به هېڅکله هم ترې راخلاص نه شو. دا کار يوه احمق سړي کړی چې جورج بوش نومېده.
زه په دې غونډه کې تر اخره خاموش ناست وم ځکه دا ټول ميټينګ يوه تېروتنه وه.
ټرمپ ته مې وويل چې که موږ راووځو نو څنګه کولای شو چې امريکا د ترهګرو له بريده خوندي کړو. ټرامپ راته وويل چې موږ به ورته ووايو چې که له افغانستان څخه بريد راباندې وشو نو دغه هېواد به له خاورو سره خاورې کړو. ما ورته وويل چې موږ وار له مخې يو ځل دا کار کړی دی اوس د لږ سم ځواب اړتيا ده.
زه او شینان چې د متیس پر ځای دفاع وزارت ته راغلی و په دې اړه اندېښمن و چې خليلزاد ته له حساب کتاب پرته ډېر واک ورکړل شوی و. زموږ اندېښنه يوازې دا نه وه چې خلیلزاد یو کمزوری مرکچي دی بلکې دا وه چې هر څه خلیلزاد کول د پمپيو په اشاره يې کول. ط. البانو د امريکا-طالبان پر اعلاميه ټينګار کاوه چې له مخې يې بايد ټول بهرني ځواکونه له افغانستانه ووځي چې دې کار په افغانستان کې د ترهګرۍ پر ضد فعاليتونو ته نور هېڅ ځای نه پرېښود. زما وېره دا وه چې بهرنيو چارو وزارت له ط. البانو سره جوړجاړي کې تلواره کوله .
په ډيپلوماتيکه ستراتيژي کې تر ټولو جدي ستونزه دا وه چې که چېرته ط. البان په رښتيا باور وکړي چې موږ له افغانستان څخه وځو، نو بيا به په جدي توګه د خبرو کولو لپاره هېڅ انګېزه و نه لري. په ساده توګه به دوی منتظر پاتې شي او دا کار دوی مخکې هم کړی دی.
د سولې له خبرو څخه د پمپيو هدف يوازې یوه تړون ته رسېدل و چې بيا بريالتيوب اعلان کړي.
په ۲۰۱۹ کال کې په افغانستان کې ما دوه هدفه لرل:
اول: په بالقوه ډول د داعش او القاعده دوباره راپورته کېدل او امريکا ته د ترهګريزو بريدونو ګواښ پېښولو مخنيوی
دویم: د پاکستان او د ايران د اټومي پروګرامونو په مقابل کې هوښيار اوسېدل او د هغوی څارل.
په عين حال کې له ط. البانو سره د زلمي خلیلزاد خبرې يوه بله ستونزه وه. پمپيو باور درلود چې دی د ټرمپ منډېټ پر مخ وړي چې پر يوه داسې تړون خبرې اترې وکړي چې په افغانستان کې د امريکايي پوځونو حضور صفر کړي. خو زما په باور دا ډېره بده پاليسي وه.
د امريکا حکومت د هر هغه استدلال مخالف و چې له قيد و شرط پرته پوځي حضور صفر ته راټيټ کړي. خو دا کار په هغه صورت کې د منلو وړ دی چې ۱) په افغانستان کې ترهګریز فعاليتونه نه وي ۲) داع. ش او ال. قاعده و نه شي کولای چې په افغانستان کې عملياتي بیسونه جوړ کړي ۳) موږ د دې ټکو د تاييد لپاره کافي وسايل او لارې چارې ولرو.
پمپيو ويل چې پنټګان له ط. البانو سره تړون ته لېواله دی. کله چې موږ خپل حضور راکموو نو زموږ ځواکونو ته متوجه ګواښونه له منځه ولاړ سي. له دغسې تړون پرته امريکايي ځواکونو ته متوجه ګواښونه لوی و. دا يو ماشومانه نظر و. دا زما لپاره د حيرانتيا وړ وه چې دغه ډول يو تړون به موږ ته له هغې ترهګرې ډلې څخه څنګه واقعي خونديتوب راکړي چې موږ پرې هېڅکله باور نه و کړی.
ټرمپ وويل په افغانستان کې تر جګړې کولو دا ډېره ارزانه تمامېږي چې نړيوال سوداګريز مرکز بېرته دوباره اباد کړای شي.
خلیلزاد راته وويل چې پمپيو ورته ويلي چې له بولټن سره مه ګوره ځکه هغه ما د ټرمپ په مخکې تعضیفوي. دا د تعجب وړ نه ده چې زموږ ادارې په داخل کې د افغانستان په اړه ستونزې لرلې.
موږ د ايتوپيا له لومړي وزير ابي احمد سره ټليفوني خبرې کولې. ټرمپ غوښتل چې د بويينګ ۷۳۷ ماکس الوتکې د لوېدلو له کبله له هغه سره غمرازي وکړي. تر هغه چې ټليفوني کرښه جوړېده موږ منتظر و چې ټرامپ ناڅاپه وويل موږ بايد له هغه ځایه راووځو.
ډانفورډ ټرمپ ته وويل چې زموږ له راوتلو وروسته که افغان حکومت کمروزی شي موږ به يې مرستې ته ورسېږو ، او ټول تمرکز به پر ال. قاعده او داع. ش وکړو چې امريکا ته واقعي خطر دی. په دې غونډه کې ما ورته وويل چې کمزوری مرکزي حکومت د افغانستان همېشنی تاريخي واقعیت دی او دا د افغانانو لپاره کومه نوې خبره نه ده.
د مارچ پر يوویشتمه موږ ميټينګ لاره . شنهان او ډانفورډ داسې چارټ راوړی و چې ښودل يې د بهرنيو چارو وزارت له ط. البانو سره په خبرو کې له هغه څه لاره چپه کړې وه چې پنټنګان له ط. البانو سره د خبرو لارښود اصول بلل. زما لپاره تر ټولو د حيرانتياوړ دا وه چې د بهرنيو چارو وزارت له لوري له ط. البانو سره د خبرو اترو اهداف له هغو سره توپير درلود چې ما ورته د امريکا د اصلي اهدافو په سترګه کتل. مثلا د اورپکۍ د بيا راپورته کېدو د ځپلو لپاره بشپړه وړتيا او د ايران او پاکستان د اټومي پروګرامونو د خطرونو په مقابل کې هوښيار اوسېدل او د هغوی څارل.
پمپيو له نورو چارواکو شکایت کاوه او ويل يې چې دوی باید خليلزاد له ط. البانو سره د مذاکراتو مسلې ته يوازې پرېږدي او مداخله و نه کړي.
زه په افغانستان کې د امريکايي سرتېرو د جرمونو په اړه د هاګ د نړيوالې محکمې له لوري له پلټنو سره مخالف وم او په دې باره کې مې څو ځله ويناوې هم کړې وې.
د جولای په لومړۍ ورځ نزدې وه چې خليلزاد له ط. البانو سره تړون اعلان کړي پرته له دې چې په واشينګټن کې دا خبره له چا سره شريکه کړي له همدې کبله دفاع وزیر اسپر له پمپيو څخه وغوښتل چې د تړون متن د کتنې لپاره واشينګټن ته راوړي.
پمپيو هڅه کوله چې له ط. البانو سره کېدونکی تړون دده، ټرمپ او خليلزاد په منځ کې پاتې وي او نور ورته لاسرسی و نه لري. د اګست پر پنځلسمه مې د خلیلزاد په غوښتنه له هغه سره ولیدل. په لومړيو کې هغه غوښتل چې زه له ط. البانو سره د تړون متن ولولم خو ویل يې نه شي کولای چې د متن کاپي راته پرېږدي. ما هم و نه لوست.
ټرمپ له ما وپوښتل چې له ط. البانو سره تړون لاسليک کوې؟ ما ورته خپل دلایل وويل او زياته مې کړه چې نه. بيا ټرمپ وپوښتل چې ايا دغه تړون به ثابت وي؟ ما ويل نه. ځکه چې زما په نظر ط. البان به دغه تړون ته پابند پاتې نه سي او پر دې هر څوک پوهېږي. وروسته ټرمپ ټوله غونډه په دې خبره راوپاروله چې ويل يې زه غواړم له ط. البانو سره خبرې وکړم، هغه واشینګټڼ ته راوغواړئ. وروسته ټرامپ وويل چې غني او ط. البان دواړه د تړون تر لاسليک مخکې دلته راوغواړئ. خلیلزاد وويل چې هغوی له دې سره لېواله دي چې دلته راشي.
د سپټمبر پر پنځمه ماته وويل شول چې ټرمپ ط. البان او غني کمپ ډيويډ ته راغواړي او زه هم بايد هلته واوسم. خو وايي ددې بحثونو په منځ کې خبر شوم چې په کابل کې ځانمرګي لس تنه وژلي يو تن امريکایی او يو رومانيايي هم پکې دی. دا له شکه پرته د ط. البانو برید و او ښايي له ايران سره يې په شريکه ترسره کړی وي. له همدې کبله د کمپ ډيويډ غونډه کنسل شوه. ددې ناستې يوه بدي دا هم وه چې د سپټمبر پر اتمه کېده، یعني د سپمټبر له ۱۱ یوازې درې ورځي مخکې هغه ورځ چې القاعده پر امريکا بريدونه وکړل او ط. البانو همدغې ډلې ته پناه ورکړې وه. ټرمپ وويل چې ناسته کنسل کړئ، موږ له دوی سره ګورو او دوی زموږ سرتېری مړ او څو نور ټپيان کړل.

د جمهوري حکومت د ملي امنیت پخوانی رییس رحمت الله نبیل ویلي، د افغانستان اوسنی وضعیت له ایرو څخه د راوتلي توکي په څېر دی، چې په ظاهر ارام؛ خو په اصل کې هره صحنه د لویو بدلونونو پېښدو ګواښ وي.

هغه په دې اړه نور وضاحت نه دی ورکړی.

نوموړی دا څرګندونې داسې مهال کوي چې د طالبانو حکومت د امربالمعروف وزارت د نوي قانون په اړه توند غبرګونونه راپورته شول.

لیکوال: حفیظ همیم

د یوه زړور پاچا په غږ ولس راټول او افغانستان یې ل استعماره خپلواک کړ. پاچا محسوسوله چې نړۍ له افغانستان څخه ډېره مخکې تللې، ځکه یې ګړندي ګامونه ورپسې اخيستل. اصلاحات یې پيل کړل. پوهنې ته یې پراختیا ورکړه. صنعت ته یې وده ورکړه. نړيوال اړيکي یې پراخ کړل. په لږ وخت کې افغانستان د سیمې لپاره د الهام اخیستلو سرچینه شوه. افغانستان په منځنۍ اسیا کې د مسلمانو پټ او ښکاره ملاتړ پيل کړ. افغانستان د نړۍ د ډېرو ملتونو سترګې وې. د بخارا امیر له ماتې وروسته افغانستان ته پنا راوړه. پاچا یې سرکاري هرکلی وکړ او له بیت الماله یې ورته د ژوند خرچ خراج برابر کړل. افغانستان د هند د تبعیدي حکومت پر کوربه توب سربېره د هغوی سياسي او بوځي ملاتړ کاوه. نړۍ ورته د سيال او شريک په سترګه کتل. د سيمې په کچه یې تر ټولو مخکې د بانکنوټ چاپولو نوښت وکړ. ريل پټلۍ جوړ شوه. الوتکې واخيستل شوې. بهرنۍ نړۍ ته نجونې او هلکان د زده کړو لپاره ولېږل شول. اساسي قانون تصويب او ښځو ته پکې د رایې ورکولو حق ورکړل شو. دا هغه وخت و چې په غرب کې هم ښځو دا حق نه لاره. خو یو سلو پنځه کاله وروسته، افغان ښځه له کوره یا وتلای نه شي یا باید په چادري کې راووځي. د درس دروازې پرې بندې او د دنیا په زرګونه دندو کې دوی یوازې او یوازې سوال او ګدایګري ته پرېښودلې کېږي. افغانستان له نړۍ څخه د نور په سرعت شاته پاتې کېږي. تر شمالي کوریا هم ډېر منزوي دی. د نړۍ یوازېنی هېواد دی چې اساسي قانون نه لري. له خوارځواکۍ څخه د ماشومانو او د زېږون پر مهال د مېندو مړينه د فاجعې تر کچې لوړه ده. فقر او بېوزلې پکې تر افریقا ډېره ده او پاسپورټ یې دومره بې ارزښته شوی چې یوازې سومالیا او ورته څو نورو هېوادونو ته پرې سفر ممکن دی هغه هم چې نور هېوادونو مو په ټرانیزیټ کې ستونزه جوړه نه کړي.
۱۰۵ کاله وروسته د خپلواکي ورځ په داسې وخت کې را رسېږي چې د پاچا نوم اخيستل که جرم نه دی ترې کم هم نه دی، عکس ته یې رنګ ورپاشل کېږي او پر اصلاحاتو یې د بېدنۍ د ترویج تور پورې کېږي. هغه بیرغ چې تر سیوري لاندې یې خپلواکي واخيستل شوه، پر خاور پروت دی او رپول یې جرم دي. ۱۰۵ کاله ورسته استعمار د همدغه ذهنیت په بڼه د افغانستان د پرمختګ پر وړاندې بېرته د یوه دنګ دېوال په څېر ولاړ دی. بویه چې بل پاچا پیدا شي او په جومات کې توره له تېکې راوکاږي ووايي، ((‌من خود و مملکتم را از نگاه داخلی و خارجی کاملا آزاد و مستقل و خودمختار اعلام نموده‌ام . مملکت من بعد از این مانند ممالک و قدرت های دیگر جهان مستقل خواهد بود‌.))

لیکوال: سمسور ودان
اسیه رمضان انتار چې په ویان انتار هم مشهوره وه، کردۍ انجلینا جولي به یې ورته ویل. هغه د (ypj) یا د ښځو د تحفظ ډلې مبارزه وه، چې له زرګونو نورو پیغلو انجونو او میرمنو سره د ټولنیزو او نړیوالو رسنیو، خبري سرچینو او سنګر له لارې یوځای د القاعده او داعش وسله والې ډلې خلاف جنګېدله. همدغې مبارزې هغه د ښځو د حقونو له پاره د جاري جګړې یو سمبول وګرځوله.
اسیه په ۱۹۹۷ میلادي کال د شام (سوریې) په قمیشلي کې پیدا شوه. لومړنۍ زده کړې او جګړه ییز مهارتونه یې د وخت د غوښتنې په اساس په کم عمر کې پوره کړل.
دا چې کردي وګړي د ایران، عراق، سوریې او ترکیې په څلورو سرحدي سیمو کې میشت دي او یو هېواد هم د هغوی حق ورکولو ته نه دي قایل؛ نو کردانو هم وسله واله مبارزه پیل کړې او د پېشمرګه ځواک په نوم میرمنو او انجونو ته ځانګړې شوې وسله واله ډله لري؛ چې لسګونه زره وسله والې مبارزې پکې دي.
اسیه په ۱۶ کلنۍ کې د ۲۰۱۴ کال پر مهال له داعش (خلاف اسلامي فی العراق و شام) ډلې سره د جګړې ډګر ته ښکته شوه او ترڅنګ یې د کردي ښخو د ساتنې او هغوی ته د حق اخیستنې بې وسلې مبارزه هم پیل کړه او د (وايي پي جې) غړې شوه.
اسیې په ډیرې کم عمرۍ (۱۵ کلنۍ) کې واده وکړ؛ خو له واده ۳ میاشتې وروسته چې په کردۍ ټولنه کې نوي قوانین رامنځ ته شول؛ نو هغې له خپل خاوند او خسرګنۍ سره د ورځنیو جګړه له امله طلاق واخیسته او د کردۍ ښځو د ساتنې کمیټې سره یوځای شوه. په یاده ډله کې له ګډون وروسته هغه په ټولنیزو او سیمه ییزو رسنیو کې خورا فعاله شوه او هڅه یې وکړه، چې په شام او نورو هېوادونو کې د کردانو د ښځو له پاره حقونه واخلي، د هغوی پر خلاف د روانې نسل کشۍ خبره نړیواله کړي او لوټل شوې ازادي یژ بیرته ورته واخلي.
که څه هم د هغې د عمر په باره کې مغربي رسنۍ بیلابیلې نظریې لري؛ خو د (واي پي جې) یو تن جنرال عبدالله شیرین دا خبره منلې چې هغه په ۱۹۹۷ کې پیدا او د مړینې پر وخت ۱۸ کلنه وه.
بهر حال کله چې په ۲۰۱۵ کال د هغې یو انځور د بهرنۍ ژورنالیستې له لوري واخیستل شو او نوموړې ته یې د بدني ورته والي له امله د کردۍ انجلینا جولي نوم ورکړ؛ نو هغې په انټرنېټ کې نړیوال شهرت ترلاسه کړ؛ خو خپله اسیې او نورو کرديانو دغه لقب و نه مانه او انجلینا جولي یې یوه بېخونده ښځه وګڼله چې په وینا یې له اسیه رمضان سره یې مشابهت ناسم دی؛ ځکه جولي د هالي ووډ د نیمه لوڅو فلمونو لوبغاړې او اسیه د ترهګرو پر خلاف جنګېدونکې اصلي مبارزه ده؛ خو له دې سره سره په لومړیو کې هغه د یو شمېر نورو نړیوالو رسنیو د خبرونو سرټکی وګرځېده، ډیرو ویبسایټونو، ټلویزونونو او رسنیزو سرچینو د انجلینا جولي سربیره له هسپانوۍ ممثلې پینلوپ کروز سره هم ورته وبلله.
له دې وروسته اسیه د یو څه وخت له پاره له رسنیو ورکه وه او په خپلو جګړو او مبارزو مصروفه وه؛ خو کله یې چې د مړینې خبر خپور شو یو ځل بیا د رسنیو بیا ور پام شو.
که څه هم د ژوند او مبارزې پر مهال مغربیانو هغه له داعشیانو سره د جنګېدونکې وسله والې په نوم مشهوره کړه؛ خو کردان په دې اند دي، چې اسیه له ښځو څخه یوازې د شهوت پوره کولو او خوند اخیستلو پر ضد مبارزه کوله. هغې غوښتل چې ښځې د خپلې خوښې څښتنې کړي. اسیه د نسل پرستۍ هم سخته مخالفه وه. د چومان کیاني په نوم یو تن کرد جنګیالي بي بي سي ته ویلي و، چې: د اسیه رمضان د مبارزې فلسه ټوله د سیکس ازم پر خلاف وه او هغې غوښتل چې ټولنه کې ښځه باید د یو شي په څیر متعارفه نشي؛ بلکې د یو عزتمند مخلوق په څیر وزته وکتل شي؛ خو غرب والو د اسیې دغه مبارزه د تل له پاره پټه ساتله او یوازې د داعش پر خلاف جګړه کې یې د هغې ملاتړ او نوم خپراوی کاوه.
اسیه رمضان په خپله مبارزه کې تر ډیره بریالۍ شوه او په کردستان (په کرد میشتو سیمو) کې یې هڅو رنګ راوړ؛ خو بالاخره د منبیج په سیمې چې کله داعشیانو برید وکړ؛ نو هغه هم د یوې حملې پر مهال د میزایل یا راکټ ښکار شوه او د تل له پاره یې سترګې پټې شوې.
په لومړیو کې ویل کیدل چې هغه د ترکیې یا سوریې د فوځ له لوري د لیبیا په طرابلس کې د پټو عملیاتو پر مهال وژل شوې؛ خو وروسته د (واي پي جې) ډلې ویاند دغه خبر رد کړ او ویې ویل، چې: نوموړې د داعشیانو برید کې وژل شوې.
باید وویل شي، چې د اسیه رمضان د مړینې پر مهال د کردي ښځو د ساتنې ډلې ۷۰۰۰ غړې لرلې، چې عمرونه یې له ۱۸ نه تر ۴۰ کلنو پورې ول.
هېره دې نه وي، چې اسیه له اصله د روجوا سیمې وه او د ۲۰۱۶ کال د اګست په ۳۰ ووژل شوه، خو د مړینې خبر یې یوه ورځ وروسته یعنې په ۳۱م اګست خپور شو.

لیکوال: سمسور ودان

نجونې هیڅ تر هلکانو کمې نه دي؛ بلکې یوه ځانګړنه یې ترې غښتلې ده، چې احساس او درک نومیږي. زما زیاتره رازونه له دوو ښځینه ملګرو سره دي. په کور کې هم له وروڼو زیات خویندو سره ټوکې کوم.
د ښوونځي کیسه به درته وکړم: د ښوونکو د کمښت له امله مې په یو وخت دوو ټولګیو ته درس وایه. سخت به ستړی شوم؛ خو د زیاترو زده کوونکو مینې او خندانو څېرو لټۍ ته نه پرېښودم.
سیلۍ مې د ټولګي تر ټولو شوخه زده کوونکې وه. یوه ورځ یې د تېر په څير شوخي وکړه. ورته غوسه شوم. خواره د ساعت تر وروستیو غلې ناسته وه او تر خولې یې خبره نه راوتله. بیا مې ترې بښنه وغوښته، ما ویل: خفه شوې نه یې؟!
په خندا یې وویل: ځااا… معلم صیب! معلمانو کله له شاګردانو بښنه غوښتې؟!
په دې ورځ یې هم زما قلم پټ کړی و. نه پوهېږم چې د کال تر پای به یې څومره قلمونه را نه غلا کړي وي. زه هم پرې پوهېدم. خو همداسې مې پرېښوده، زړه کې مې ویل: بده غلا نه ده.
یوه ورځ یې قصداً خپلې ترلې (تره لور) ته زما د کوژدنې په نوم غږ ورکاوه. وروسته پوه شوم چې د ځورولو په خاطر یې زما له کشرۍ خور زده کړی. ما هم په دې ځوروله چې ته سیلۍ یې که نسیم بي بي؟ کورنی نوم یې هم را ته یاد و؛ کله به مې چې ورته ووایه: تروشه به شوه. زه یې رسمي ښوونکی نه وم؛ خو د څو ورځو تدریس کې یې راسره لګېدلې وه. خپله ډله به یې شوخه شنګه ساتله او کومه ورځ به چې راغلې نه وه، ټول صنف به بدخوندې خاموشۍ پسې اخیستی و. د کال پیل کې یې سرښوونکي ته ویلي و، چې: سمسور زموږ استاذ کړه؛ که نه! له هغه بل قاري صیب سره مو هسې هم نه لګیږي.
کابل ته د راتلو پر مهال مې ورته وویل: ستا نوم مې ناول کې په خپلې لور ایښی. ښه ډیر یې وخندل، خپلو سهیلیو ته یې ور غږ کړل: اې کمبختو! دلته راشئ! استاذ واده کړی. بیا یې په شنه زور شیریني را نه غوښتله. په دې غرمه زما موبایل په لاس ورغلی و، څو انځورونه یې پکې کتلي و، ویلې: شرم نه درځي؟ ښځه دې کړې او د پردیو انجونو عکسونه ساتې.
ومې خندل: مالې بیا خو باید له تا سره هم و نه غږېږم، ځکه ښځه مې کړې.
ویلې: زه خو دې زده کوونکې یم.
کړه مې: هو، هغه هم تر نورو خوږه او مکاره زده کوونکې.
قهرجنه روانه شوه، ویلې: خور دې درباندې خبروم.
پلار یې غوسه ناک و او زه به یې چې له خپلو خویندو، وروڼو او یا زده کوونکو سره په ټوکو ولیدلم، اوښلن او حیران به یې را وکتل. یو سهار یې راته وویل: زموږ پلار او وروڼه خو ستاسې په څير نه دي؛ دا ولې؟ ځواب ته یې بې خبرو شوم. ټوله ورځ مې ورته خوا بده وه، تر نیمې شپې مې خوب ورک و.
هره زده کوونکې او زده کوونکی راباندې ګران و، کله ناکله به مې ان په تفریح کې لوبې ورسره کولې، چې دې چارې د ښوونځي سرمعلم ته خوند هم نه ورکاوه او څو ځله یې زما تر پلاره ګیله ورسوله؛ خو ما خپله کوله.
که رښتیا ووایم: اوس مې هم کله ناکله زړه وشي، چې د ټولو خنډونو او چیلنجونو باوجود بیرته ښوونځي ته لاړ شم او د سیلۍ استاذ شم. په هماغو خړو دیوالونو کې شګلنې ځمکې باندې ورسره کېنم، درس ورته ووایم او کړسنده تېزه خندا یې واورم.
های سیلۍ! چې ته به اوس ښوونځي ته ځې که…؟
مرے قبیلے میں تعلیم کا رواج نہ تھا
مرے بزرگ مگر تختیاں بناتے تھ

زما قبیلې کې د تعلیم رواج نه و
خو زما مشرانو به تختې جوړوې