لیکوال: احمد شاه انګار

دا مقاله په افغانستان کې د چین د ستراتیژیکې ښکیلتیا، د بهرني سیاست اهداف، اعلان شوې او عملیاتي ستراتیژۍ، د متحده ایالاتو په اړه د دوی نظر، او په افغان شخړه کې د ښکیلتیا په اړه د دوی اندیښنې او هڅونې څیړي.

تاریخي اړیکې
په تاریخي توګه، افغانستان د چین په بهرني سیاست کې لږ اهمیت درلودلی، خو د کومه وخته چې د پاکستان په نوم هیواد په دې سېمه کې رامنځته شو او د چین سره يې ستراتیژیکه همکاري پېل کړې ، چینایانو خپلې منافع افغانستان کې د پاکستان د لارې تعقیب کړي ، چینایان پوهیږي چې افغانستان د پاکستان د نفوذ حوزه ده او د خپل ستراتیژیک همکار دا اړتیا يې په پام کې نیولې چې یو قوي افغان دولت پاکستان ته ستراتیژیک خطرونه رامنځته کوي. ځکه يې خپلې ټولې ګټې چې افغانستان کې لري ، هغه د پاکستان د لارې تعقیبوي او هیڅکله يې دا هڅه نه ده کړې چې مخامخ د افغان دولتونو سره د پاکستان د ګټو او مداخلې خلاف اړیکي جوړې کړي.

که لږ تیرو ۷۰ کلونو ته ځیر شو په ځانګړې توګه د سړې جګړې په دوره کې کله چې په ۱۹۸۰ لسیزه کې شوروي اتحاد پر افغانستان یرغل وکړ، چین د شوروي اتحاد پرضد د افغان مجاهدینو ملاتړ وکړ. خو، د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته، کله چې طالبانو واک ترلاسه کړ، چین د طالبانو حکومت په رسمیت ونه پېژاند ځکه چې دوی له ختیځ ترکستان د خپلواکۍ غورځنګ (ETIM) سره تړاو درلود – دا د اویغور بیلتون غوښتونکو خوځښت دی چې په چین کې د شینجیانګ په ولایت کې فعال دی او د افغان طالبانو او القاعدې سره همکاري لري.
چین د همدې اړیکو له امله په کورني امنیت کې د خطر احساس کاوه چې د طالبانو سره د رسمي ښکیلتیا پر وړاندې یې خنډ واقع شو.

په اقتصادي توګه، افغانستان د چین لپاره د معدني زیرمو د لاسرسي امکان لري او د اروپا سره د سوداګرۍ لپاره یو ستراتیژیک دهلیز ګڼل کېږي. خو، د امنیتي اندیښنو په نظر کې نیولو سره، چین د افغانستان سره د سرحدي سیمې له لارې د مخدره توکو قاچاق او د یاغي ډلو فعالیتونه ځان لپاره ګواښ بولي چې ښايي د دوی په شینجیانګ کې ناارامي رامنځته کړي.

کوم وخت چي په ۲۰۰۲ کال کي د طالبانو رژیم د نړیوالې ټولنې د مداخلې په پایله کې نسکور کړل شو، نو متحده ایالاتو د ملګرو ملتونو سره په همکارۍ افغان دولت جوړ کړ.
چین هم د افغانستان په وړاندې یو محتاطه او عملي چلند غوره کړ. چین په پیل کې د متحده ایالاتو د لاسوهنې ملاتړ وکړ، خو د عراق له برید وروسته يې دې ملاتړ ته د شک په سترګه وکتل. چین په دې باور و، چې د متحده ایالاتو پوځي شتون په افغانستان کې د امنیت د ښه کولو په موخه نه وو، بلکې د چین د نفوذ د محدودولو په موخه و.
مشهور سیاسي پوه جان میرشایمر په دې نظر دی چې چین به د خپل سیمه‌ایزو قدرتونو د پراختیا په هڅه کې خامخا له متحده ایالاتو سره په شخړه کې ښکیل شي. د چین له نظره د افغانستان امنیت د چین د انرژۍ امنیت لپاره حیاتي دی او منځني ختیځ پر نفتو د دوي اتکار را کموي.

کله چي په ۲۰۱۷ کال کې امریکا متحده ایالاتو د ټرمپ ادارې د جنوبي اسیا لپاره نوې پالیسي جوړه کړه او پاکستان يې د ترهګرو ډلو په ملاتړ تورن کړ او پر پاکستان يې فشار راوړ چي د F16 جنګي الوتکو د عصري کول او ۴ میلیارده ډالر چې هر کال يي د پاکستان فوځ ته ورکول بند کړل.‌ د چین د بهرنیو چارو وزارت په ښکاره د پاکستان ملاتړ وکړ او پاکستان يې د ترهګري قرباني یاد کړ او امریکا متحده ایالاتو د دې فشار پر ضد ودرید. دا دریځ د پاکستان سره د چین د ستراتیژیک اتحاد څرګندونه کوي. د دې ملاتړ له لارې، چین د سیمه‌ایز ثبات په لټه کې دی، چې د نسبي ګټو پر اساس د سیاسي نفوذ د زیاتولو هڅه کوي.

افغانستان سره د چین سیاسي اړیکې
کله چې محمد اشرف غني په ۲۰۱۴ کال کې د افغانستان ولسمشر شو، هغه د پاکستان پر وړاندې د چین نفوذ څخه د ګټې اخیستلو هڅه وکړه تر څو د طالبانو سره د سولې مذاکراتو ته وده ورکړي. که څه هم ځینې لومړني پرمختګونه وشول، خو د طالبانو د مشر ملا عمر مړینې دې بهیر ته خنډ جوړ کړ. چین په دې برخه کې د سولې پروسې په ملاتړ کې خپلې هیلې څرګندې کړې، خو د متحده ایالاتو په ستراتیژۍ کې بدلونونه دې هڅو ته خنډ شول. دا خنډونه په افغانستان کې د چین د ښکیلتیا په اړه د متحده ایالاتو د محتاط دریځ څرګندونه کوي.

چین په پرله پسې توګه ټینګار کاوه چې د افغانستان شخړه یوازې د پوځي لارو له لارې نه شي حل کېدای، بلکې د سیاسي ښکیلتیا اړتیا ده. د افغانستان د دولت د جوړیدو په پروسه کې، چین د ملګرو ملتونو په مشرۍ د هغه نوښت ملاتړ وکړ چې افغانانو ته د خپل حکومت د ټاکلو حق ورکړي. که څه هم چین د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۳۷۳ پرېکړه لیک ملاتړ وکړ، خو د متحده ایالاتو تر مشرۍ لاندې د نړیوال امنیت مرستندویه ځواک (ISAF) سره د ګډون څخه یې ډډه وکړه.

له ۲۰۰۱ کال راهیسې، چین د افغانستان سره ډیپلوماتیکې اړیکې پاللي. د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزي څو ځله چین ته سفر وکړ، خو هیڅ کوم چینایي ولسمشر افغانستان ته رسمي سفر نه دی کړی. دا ښکاره کوي چې چین په افغانستان کې د پاکستان له لارې خپل سیاست پلی کوي او د افغانستان په اړه خپل سیاست د پاکستان له عینکو څاري.

افغانستان کې د چین اقتصادي ښکیلتیا
چین د افغان جمهوري دولت له نسکورېدو مخکې له افغانستان سره خپلې سوداګریزې اړیکې پراخې کړي، افغان صادراتو ته يي‌د ۹۵ سلنه مالیاتو معافیت ورکړ او د ۲۰۱۱ کال راهیسې یې له افغانستان سره ۲۳.۷ ملیونه ډالره وړیا مرسته کړې ده. بیجینګ په افغانستان کې د ځینو زیربنایي پروژو تمویل کړی، لکه په کابل کې د دولتي روغتون او د اوبو لګولو پروژه، او د پخواني دولت ځیني افغان مامورین یې په چین کې روزلي دي. دا هڅې څرګندوي چې چین غواړي له افغانستان سره یو مستحکمه اړیکه وساتي.

چین د افغانستان په معدني سرچینو کې لومړی هېواد و چې پانګونه یې وکړه، چې د عینک د مسو د کان قرارداد یې ترلاسه کړ، که څه هم د کان کیندنې کار تر اوسه نه دی پیل شوی. چین ژمنه کړې چې د ریل پټلۍ او د ډبرو سکرو د بریښنا یوه فابریکه به جوړه کړي. چین د شمالي ولایتونو سرپل او فاریاب کې د تېلو او طبیعي ګازو سرچینې هم پانګونه کړې ده.

د طالبانو سره د چین اړیکې
چین پوهیږي چې طالبان د پاکستان استازی ځواک Surrogate Army ده او پاکستان د چین ستراتیژيک ملګری هیواد دی، د هغه ترڅنګ افغانستان کې د امریکايي ځواکونو شتون د ځان لپاره خطر باله نو ځکه يې د پاکستان ملاتړ کاوه څو د امریکا او دافغان دولت پر ضد جګړه جاري وساتي.

د چین استخباراتي ستراتیژي د نورو هیوادونو په څیر نه ده ، د دوي استخباراتي ملاتړ نا محسوس دی، چنیایان دغه ډول ستراتيژي ده، مرطوبه یا نمناکه ( نم هغه حالت دی چې یو کور، مځکه یا دیوال د اوبو رطوبت داخل شوي وي اوډیر وروسته یې خلک حس کړي )ستراتيژي‌ وايي چې مخالف هیواد ډیر وروسته پوهیږي چې چین په دې هیواد یا سیمه کې نفوذ کړی او دا سیمه يې تر کنترول لاندې راوستلې ده.

چين په تیر ۲۰ کلنې جګړې د همدې ستراتيژي‌ څخه کار واخیست او د پردې تر شا د ISI د لارې د طالبانو ملاتړ کاوه. د دوحې تړون طالبانو ته نړیوال مشروعیت ورکړ ځکه يې خپلې اړیکې هم روښانه کړې.‌ د هغه تر څنګه پاکستان د دوحې د تړون د لارې افغانستان کې د ټولو دخیلو قدرتونو ګټې تضمین کړې او چین ته يې هم په افغانستان کې د طالبانو د اړیکو جوړولو زمینه برابره کړې.

پاکستان د طالبانو په مدریت په افغانستان کې نظم حاکم کړی او دغه نظم د ټولو شاوخوا هیوادونو په ګټه دی. د نړیوالو اړیکو پروفیسر سټیفن والټ وايي چې په نړیوال نظم کې نه سوله شته او نه هم عدالت ، بلکې نظم شته او ټول دولتونه پدې لټه کې دي، چې دغه نظم وساتي، افغانستان کې چې کوم نظم حاکم شوی ، دا د اوس لپاره د امریکا، چین ،‌روسيي ، ایران ،‌هند او نورو هیوادونو په ګټه دی.

امریکا په افغانستان کې د Over the horizon ستراتيژي لري چې د دې پر بنسټ افغانستان کې حالات څاري څو د امریکا او د امریکا متحدینو ته تحدید رامنځته نشي، چین هم په افغانستان کې پراخ استخباراتي نفوذ لري او قراردادیانو او انجنوګانو د کارمندانو د لارې په افغانستان کې حالات څاري ، د CIA پخواني کارمند انډریو بسټیمنټي وايي چې د چین استخبارات MSS د نفوذ په لحاظ د نړۍ تر ټولو پراخ استخباراتي سازمان دی او هر چینايي‌ د نورو کارو ترڅنګ د چین استخباراتو ته هم کار کوي، نو ویلای شو چې افغانستان کې چې کوم چینایان فعالیت کوي په اصل کې د چین د استخباراتو مامورین دي او چین افغانستان کې پراخ استخباراتي نفوذ لري.‌

د افغانستان له نظره چین
افغانان چین ته په عمومي توګه د یو بې پرې یا بې طرفه هیواد په سترګه ګوري. چین هم په ظاهره د افغانستان په اړه بې طرفه سیاست کوي ،خو د دوی عملیاتي ستراتیژي عموماً د پاکستاني موخو سره تړاو لري. افغانان دې اړیکو ته د دې ستراتېژۍ په توګه ګوري چې چین د پاکستان پر نفوذ تکیه کوي ترڅو خپل ستراتیژیکې ګټې خوندي کړي، په ځانګړې توګه د طالبانو له لارې چې د پاکستان د سیمه‌ایز نفوذ لپاره مهمه ګڼل کېږي.

په لنډیز کې، په افغانستان کې د چین رول د سیمې په کړکیچونو کې د ستراتیژیکې همکارۍ یوه برخه ده، چې له دې لارې غواړي خپل اقتصادي او سیاسي ګټې وساتي.

یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ  یې کټ مټ دلته خپروو.

د اروپايي ټولنې د بهرني سیاست مشر جوزیب بوریل لبنان ته د خپل سفر پر مهال د اسرائیل او حزب الله ترمنځ د بېړني اوربند غوښتنه کړې.

هغه په دغه سفر کې د لبنان له یو شمېر چارواکو او د ملګرو ملتونو له ځینو استازو سره کتلي او پر لبنان یې د اسرائیل بریدونه غندلي دي.

نوموړي ویلي، جګړې ګڼ خلک بې کوره کړي او اوس مهال یو تل پاتې اوربند ته اړتیا ده.

د یادونې ده، چې اروپايي ټولنې تر دې وړاندې هم د منځني ختیځ د وضعیت په اړه اندېښنه ښودلې ده.

د ډله‌ییز امنیت سازمان غړو هېوادونو مشر تاسماګامبتوف ویلي، چې افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې ګڼې ترهګرې ډلې فعالې دي، چې دا یوه جدي مسئله ده.

هغه له یو ټلویزون سره په مرکه کې ویلي، دوی په تېره ناسته کې له افغانستان سره د تاجکستان د پولې، د امنیت پر ټینګښت ټینګار کړی.

نوموړی زیاتوي، د افغانستان مسئله اوس د دغه سازمان لپاره مهمه ده.

د یادونې ده، چې یاد سازمان په تېره ناسته کې د افغانستان د امنیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې وه.

د ایران مذهبي مشر علي خامنه‌یي وایي، چې د نتنیاهو د نیولو امر کافي نه دی، د هغه د اعدام حکم باید صادر شي.

خامنه‌یي خپلو پلویانو ته ویلي، چې په غزه او لبنان کې دښمن نه ده ګټلې او نه به یې وګټي.

نومړی دا څرګندونې داسې مهال کوي چې څو ورځې وړاندې د جرمونو نړيوالې محکمې قاضيانو د اسرائيلو د لومړي‌ وزير بنيامين نتنياهو او د اسرائيلو د دفاع پخواني وزير يوف ګالانت د نيولو امر کړی دی.

د طالبانو د بهرنیو چارو سرپرست وزیر امیرخان متقي د چین هېواد له ځانګړي استازي یوشیایو یونګ سره کتلي دي.

دواړو لوریو په دغه لېدنه کې د افغانستان او چین پر دوه اړخیزو اړیکو، اقتصادي همکاریو او سیمه ییزو چارو خبرې کړې دي.

متقي له چین سره په سوداګریزه برخه کې د پرمختګونو ستاینه کړې او د دواړو لوریو تر منځ یې اړیکې مثبتې بللې دي.

بلخوا د چین ځانګړي استازي ویلي چې هېواد یې د افغانانو ارزښتونو او انتخابونو ته درناوی کوي.

‏د ښځو غږ غورځنګ له ښځو سره د تاوتریخوالي نړیوالې ورځې په مناسبت له طالبانو غوښتي چې افغانستان کې جنسیتي اپارتاید په رسمیت وپېژني.

دوی په یوه خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې د بشري حقونو د نقض له کبله باید طالبان محاکمه شي.

د دوی په خبره، د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته، افغانستان کې ښځې څنډې ته شوې، او دوی له سختو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.

خبرپاڼه کې راغلي، چې اوس مهال افغان نجونې او ښځې له بد وضیعت سره مخ دي.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت وايي، له فرانسې، برېټاینا او جرمني سره د خپل اتومي پرواګرام په اړه خبرې کوي.

اسماعیل بقايي ویلي، چې له دغو هېوادونو سره به د د فلسطین او لبنان په ګډون په یو شمېر سیمه ایزو او نړیوالو مسایلو او همدغه راز د اتومي پرواګرام په مسئلې بحث وشي.

هغه په دې اړه نور جزیات نه دي ورکړي.

بقايي دا څرګندونې داسې مهال کوي، چې د پنجشنبې په ورځ د اټومي انرژۍ نړیوالې ادارې د ایران همکاري کمرنګه ښوودلې وه.

اسلام اباد کې د بد امنیتي وضعیت له کبله د طالبانو سفارت نن خپلې چارې ځنډولې.

د دغه سفارت څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې مراجعین باید نن له راتلو ډډه وکړي.

هلته له څو ورځو راهیسې د عمران خان پلوویانو لاریونوه پیل کړي.

تېره ورځ اسلام اباد ته ټولې غځېدلې لارې هم تړل شوې وې.

په کُرمه کې د شعیه او سنیانو ترمنځ د دواړو لوریو د مشرانو په ګډون او یو دولتي پلاوي په همکارۍ اووه ورځنی اوربند شوی.

د خیبرپښتونخوا ویاند محمد علي سیف ویلي، چې په دغه اوربند کې به د دواړو لورویو بندیان راخوشې او دغه راز، د وژل شویو کسانو جسدونه خاورو ته وسپاري.

د یادونې ده، چې هلته له څو ورځو راهیسې جګړه پیل شوې.

نن پاکستاني چارواکو ویلي وو، چې پلاوی یې هلته رسېدلی او د سولې په برخه کې پرمختګ شوی.

د طالبانو د حکومت ویاند ذبیح الله مجاهد وایي، چې د داعش ډلې لخوا پر عامه ځایونو بریدونه د دغې ډلې ضعف بیانوي.

ذبیح الله مجاهد له یو ټلویزیوني چینل سره مرکه کې ویلي، چې د دوی حکومت له داعش ډلې سره مبارزه کړې او دغه ډله د لمنځه تلو په حال کې ده.

دا په داسې حال کې ده چې داعش په بغلان ولایت کې پر لمونځ کوونکو د وروستي برید مسوولیت داعش ډلې منلی دی.

په دغه برید کې لسو کسانو ژوند له لاسه ورکړی وو.