دیني عالم رحمت الله اندړ د خپلو منابعو څخه چې د طالبانو حکومت د حج او اوقافو وزارت کې دندې لري په خپله ایکس پاڼې لیکلي چې د حج اوقافو سرپرست شیخ نور محمد ثاقب او د عدلیې سرپرست عبد الحکیم شرعي سعودي عربستان ته له رسیدلو سره سم په هوایې ډګر کې تر اوږده توقیف وروسته خوشې شوي دي.

‏مولوي اندړ لیکلي:« د معلوماتو له مخې د حج اوقافو وزیر چې د تېري پنجشنبې په ماسپښین سعودي ته رسیدلی، سمدستې توقیف شوی او توقیف یې تر یوې ورځې زیات دوام کړی دی او وروسته یې له دې امله خوشې کړی چې د حج ویزه لري.
د عدلیې وزیر یې هم په هوایې ډګر کې تقریباً ۹ ساعته توقیف کړی او وروسته یې اجازه ورکړې ده.»

‏مولوي رحمت الله اندړ وایي، د طالبانو حکومت د دواړو وزیرانو د توقیف لامل د دوی افراطي فکر ښودل شوی.

دواړه وزیران د نجونو د تعلیم او کار په مخالفت کې د طالبانو د امیر شیخ هبة الله اخوند زاده کلک ملاتړي دي.

‏دغه دیني عالم په نړۍوالو نیوکه کړې چې له طالبانو سره دوه ګونی تعامل کوي، مشران یې د افراطیانو په توګه پېژني او له کشرانو سره یې ګذاره کوي او د تنازل او تعامل تمه ور څخه لري.

لیکوال: دوکتور هاتف مختار
افغانستان، د تاریخ په اوږدو کې د امپراتوریو د سیالیو او یرغلونو قرباني پاتې شوی.
د ۲۰۰۱ کال د ناټو یرغل، چې د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې په نوم پیل شو، نه یوازې خپل هدف یې ترلاسه نه کړ، بلکې د میلیونونو افغانانو ژوند یې له وینې، تباهۍ او بې ثباتۍ سره مخ کړ.
اوس، د ناټو د بیا راستنېدو احتمال، په خاصه توګه د روسيې سره د جیو-پولیټیکي سیالۍ د یوې وسیلې په توګه، نه یوازې یوه ستراتیژیکه تېروتنه ده، بلکې د افغانانو د کلکې ارادې او تاریخي مقاومت پر وړاندې یوه خطرناکه او احمقانه لوبه ده.
دا اقدام به نه یوازې د ناټو لپاره یوه نوې ماتې وي، بلکې د افغانستان د خلکو لپاره به د نوي کړاوونو او جګړو پیلامه وي.

*د ۲۰۰۱ کال ناکامي: یو تلپاتې درس*
په ۲۰۰۱ کال کې، ناټو د القاعدې د له منځه وړلو او د طالبانو د رژیم د نسکورولو په پلمه افغانستان ته راغله؛ خو پایلې یې څه وې؟ شل کاله جګړه، په سلګونو زره ملکي تلفات، د زیربناوو ویجاړي، او د یوې باثباته دولت جوړولو بشپړه ناکامي.
د ناټو د حضور له امله نه یوازې ترهګري له منځه لاړه نشوه، بلکې نوي افراطي ډلې راڅرګندې شوې، او د ۲۰۲۱ کال په اګست کې، کله چې ناټو له افغانستانه په شرموونکي ډول ووت، د دوی جوړ کړی سیاسي نظام په ساعتونو کې ونړېد.
دا ناکامي د ناټو د ستراتیژۍ د بنسټیزو نیمګړتیاوو او د افغانستان د واقعیتونو د نه پوهېدو څرګند ثبوت دی. د دې تجربې تکرار به د ناټو لپاره یوه تاریخي حماقت وي.

*د ناټو د بیا راستنېدو تباهونکې پایلې*
د ناټو بیرته راستنېدل، په خاصه توګه د روسيې سره د ستراتیژیکې سیالۍ د یوې وسیلې په توګه، به د افغانستان لپاره یوه نوې تباهي رامنځته کړي.
افغانستان، د خپل جغرافیایي موقعیت له امله، د نړیوالو قدرتونو د سیالیو لپاره یو حساس ځای دی، خو دا هیواد د بهرنیو لوبغاړو د جګړو د میدان په توګه کارول هیڅکله د افغانانو لپاره د منلو وړ نه دي.
د روسيې او ناټو ترمنځ سیالي، که په افغانستان کې پیل شي، نه یوازې د سیمې بې ثباتي به تر پخوا زیاته کړي، بلکې د افغانانو د مقاومت یوه نوې او خونړۍ څپه به راوپاروي.

افغانان، چې د بریتانوي امپراتورۍ، شوروي اتحاد، او ناټو پر وړاندې یې خپل تاریخي مقاومت ښودلی، بیا به هم د بهرنیو ځواکونو پر وړاندې ودریږي.
د ۱۹مې پیړۍ د انګلیسانو ماتې، د ۱۹۸۰مې لسیزې د شوروي ناکامي، او د ۲۰۲۱ کال د ناټو شرموونکې تېښته دا ثابتوي چې د افغانانو اراده د ماتولو وړ نه ده.
د ناټو هر ډول نظامي حضور به یوازې د جګړې، تاوتریخوالي، او د هیواد د ویجاړۍ نوې لړۍ پیل کړي، چې پایله به یې د ناټو لپاره یوه بله ماتې او د افغانانو لپاره نور کړاوونه وي.

**ستراتیژیک واقعیتونه: د ناټو د ناکامۍ لاملونه**
د ستراتیژۍ له پلوه، ناټو باید دا حقیقت درک کړي چې افغانستان د روسيې سره د سیالۍ لپاره مناسب ډګر نه دی. لومړی، د افغانستان پیچلې جغرافیه، قومي تنوع، او کلتوري حساسیتونه د بهرنیو ځواکونو لپاره د اوږدمهاله حضور ناممکن کوي. دویم، د ناټو داخلي ننګونې، لکه د غړو هیوادونو ترمنځ سیاسي او اقتصادي اختلافات، د دوی د منابعو محدودیت، او د عامه افکارو فشارونه، د دې امکان کموي چې دوی وکولی شي په افغانستان کې یو بریالی او دوامدار حضور ولري. درېیم، د چین، ایران، او پاکستان په ګډون د سیمه‌ییزو قدرتونو فعال رول به د ناټو د هر ډول ستراتیژۍ مخه ونیسي. دا هیوادونه به هیڅکله د خپلې جغرافیې په نږدیوالي کې د ناټو نظامي حضور ونه زغمي، او د دوی د نفوذ او ګټو پر وړاندې به کلک دریځ غوره کړي.

څلورم، د ناټو د بیا راستنېدو هڅې به نه یوازې د افغانانو مقاومت راوپاروي، بلکې د نړیوالو ترهګریزو ډلو لپاره به یوه نوې فرصت رامنځته کړي چې د ناټو د حضور پر وړاندې خپل فعالیتونه پراخه کړي. دا به د ناټو د اصلي هدف—د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه—له ناکامۍ سره مخ کړي.

**د سولې او ثبات لپاره یوازینۍ لاره**
دافغانستان لپاره د سولې او ثبات راوستلو یوازینۍ لاره د نظامي مداخلو پر ځای د دیپلوماتیکو او سوله‌ییزو هڅو پر لارو تمرکز دی. ناټو باید د خپلې ناکامې تېرې تجربې نه زده‌کړه وکړي او د  افغانستان د خلکو د ارادې او خودمختاري درناوی وکړي. د سیمې هیوادونو—پاکستان، ایران، چین، هند، او حتی روسيې—سره همغږي او همکاري کولای شي د یو باثباته او سوله‌ییز افغانستان لپاره یوه عملي لاره هواره کړي. دا هیوادونه، د خپلو جغرافیایي او اقتصادي ګټو له امله، په افغانستان کې د ثبات په راوستلو کې مستقیمه ونډه لري او کولای شي د یوې دوامدارې حل لارې په موندلو کې مرسته وکړي.

د بېلګې په توګه، د چین د “بیلټ اینډ روډ” نوښت او د ایران د اقتصادي او سوداګریزو اړیکو له لارې، افغانستان کولای شي د سیمه‌ییزو اقتصادي پروژو برخه شي، چې دا به د هیواد د بیا رغونې او ثبات لپاره یوه بدیله لاره وي. دغه ډول هڅې، د ناټو د نظامي مداخلو برعکس، د افغانانو د ژوند د ښه کولو او د هیواد د پرمختګ لپاره مثبتې پایلې لرلی شي.

**نتیجه**
افغانستان ته د ناټو بیرته راستنېدل به یوه ستراتیژیکه تباهي وي، چې نه یوازې د ناټو لپاره به یوه نوې او شرموونکې ماتې راوړي، بلکې د افغانانو ژوند به د نورو کړاوونو، وینې تویولو، او ویجاړۍ سره مخ کړي.
د تاریخ درسونه روښانه دي، افغانانو به د بهرنیو یرغلونو پر وړاندې خپل کلک مقاومت ته دوام ورکړي، او د دوی اراده به هیڅکله ماته نه شي.
ناټو باید د روسيې سره د سیالۍ لپاره د افغانستان جغرافیه د جګړې په خونړي ډګر بدله نه کړي.
پر ځای یې، د سولې، دیپلوماسۍ، او د سیمه‌ییزو قدرتونو د همکارۍ له لارې باید دافغانستان د خلکو د هوساینې او ثبات لپاره کار وشي. دا نه یوازې د افغانانو  بلکې د ټولې نړۍ په ګټه دی.
هر ډول بل اقدام به یوازې د ناکامۍ او تباهۍ تکرار وي.

یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ  یې کټ مټ دلته خپروو.

د شاهد افغان په نوم یو تن لغمان کې سیند ډوب کړی.

د هغه د کورني غړو حماسه میډیا ته ویلي، چې نوموړی د سرخکانو سیمه کې اوبو وړی.

دوی له خلکو غوښتي، چې د جسد پیدا کولو کې ورسره مرسته وکړي.

شاهد افغان د کرکټ لوبې ترسره کولې او د لامبو وهلو پر وخت اوبو وړی.

په غزه کې د خوړو د وېش په ځای کې د برید له امله لږ تر لږه ۲۱ فلسطینیان وژل شوي او ۱۷۵ نور ټپیان دي.

د اسرائیل پوځ وايي چې د دې پېښې په اړه څېړنه کوي او په مرستندوی مرکز کې د ډزو راپور نه لري؛ خو د صلیب سرخ روغتون مسؤلین د وژل شویو شمېر تاییدوي او وايي چې وژل شویو کسانو کې دوه ښځې شاملې دي.

عیني شاهدان وایي چې اسرائیلي ځواکونو په نږدې سیمه کې پر خلکو ډزې کړې دي.

په کابل کې، د روسیې سفیر دیمیتري ژیرنوف، د طالبانو د حکومت د بهرنیو چارو له سرپرست وزیر امیرخان متقي سره لیدلي دي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په وینا، دواړو لوریو د کازان غونډې د هوکړو، دوه‌اړخیزو کاري کمېټو او د اړیکو د نوي پړاو پر څرنګوالي خبرې کړي دي.

روسي سفیر، متقي ته د افغانستان لپاره د نوي نوماند سفیر د منلو رسمي یادداشت هم وسپاره او تمه یې وښوده چې د ډيپلوماتیکو اړیکو د پیاوړتیا له لارې به د دواړو هېوادونو همکاري لا پراخه شي.

ترکي رسنیو خبر ورکړی، چې د داعش یو لوړپوړی ترکي غړی اوزګور التون، چې د “یاسر الترکي” په نوم هم پېژندل کېږي، د افغانستان او پاکستان پر پوله د ترکيې او پاکستان ګډو استخباراتي عملياتو پرمهال نیول شوی دی.

نوموړی د داعش په رسنيزو او لوژستيکي چارو کې مهم رول درلود او په ترکیه او اروپا کې د بریدونو په پلانولو تورن وو.

هغه اوس مهال ترکیې ته لېږدول شوی دی.

دا په داسې حال کې ده، چې ملګرو ملتونو ویلي، په افغانستان کې له ۲۰ زیاتې ترهګرې ډلې فعالې دي.

د ایران خراسان رضوي د څارویو د روغتیا رئیس محمود جوادي نژاد ویلي چې د حیواني ناروغیو د خپریدو د اندېښنې له کبله د افغانستان څخه د ژوندیو څارویو واردات ایران ته بند شوي دي.

نوموړي زیاته کړې چې د انسان او حیواناتو د ګډو ناروغیو د مخنیوي لپاره به په پوله کې روغتیایي څارنه پیاوړې شي.

هغه له خلکو غوښتنه کړې چې د غیرقانوني وارداتو په اړه چارواکو ته معلومات ورکړي.

د امریکا د دفاع وزیر، پیت هگست، ویلي، چې هغه د یو سرتېري په توګه په افغانستان او عراق کې خدمت کړی، خو دا جګړې مشخص او روښانه هدفونه نه‌لرل.

نوموړي تېره ورځ سنګاپور کې د شانگری-لا په غونډه کې ویلي، چې امریکا په دې هېوادونو کې د پای نه‌لرونکو جګړو، د حکومتونو د بدلولو او ملت‌جوړونې ښکار وه.

پیت هگست زیاته کړې چې د امریکا د دې مداخلې له امله، د یو نسل لپاره، د هند-آرام سیمه له پامه غورځول شوې وه، هغه سیمه چې د امریکا راتلونکی او سوکالي ورسره تړلې ده.

هغه دغه راز ویلي، چې اوس ولسمشر ټرمپ دا وضعیت بدلوي او موږ به نور هغه تېروتنې تکرار نه‌کړو.

د طالبانو حکومت د بهرنیو چارو سرپرست وزیر امیر خان متقي له خپل پاکستاني سیال اسحاق ډار سره د کابل او اسلام‌اباد ترمنځ د ډیپلوماټیکو ماموریتونو د کچې لوړولو په اړه خبرې کړې دي.

دواړو خواوو دا ګام مثبت بللی او هیله‌یې څرګنده کړې چې دا پرمختګ به د همکاریو د پراختیا لامل شي.

د یادونې ده چې پاکستان کابل کې د خپل دیپلوماتیک ماموریت کچه تر رسمي سفیر پورې لوړه کړې.

رویټرز خبري اژانس راپور ورکړی چې حماس په غزه کې د لنډمهاله اوربند او بندیانو د خوشې کولو لپاره د امریکا د طرحې په اړه د بدلون غوښتنه کړې؛ خو د منځني ختیځ لپاره د ډونالډ ټرمپ استازي دغه غوښتنې رد کړي دي.

رویټرز وایي، حماس د بندیانو تبادلې ته چمتو دی؛ خو غوښتنه یې کړې چې جګړه باید دایمي پای ته ورسېږي او اسراییلي ځواکونه باید له غزې ووځي، چې ټرمپ استازي یې د منلو وړ نه ګڼي.

د امریکا طرحه کې ۶۰ ورځنی اوربند، د ۱۲ فلسطیني بندیانو په بدل کې د ۲۸ اسراییلي بندیانو تبادله او غزې ته د بشري مرستو لېږد شامل دی.