د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي د سوډان په جنوبي کردفان ایالت کې د کلوني سیمې د لسګونو ملکي او بې‌وسه وګړو وژنه په کلکو ټکو غندلې ده.

بقایي د نړیوالې ټولنې د چوپتیا له امله ژوره اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي چې په سوډان کې د انسانانو پرلپسې وژنه او د بشري وضعیت خرابېدل د بې‌پرواۍ نتیجه ده.

هغه له نړیوالې ټولنې غوښتي چې بې‌ړنۍ بشري مرستې د سوډاني کډوالو او اړمنو خلکو ته ولېږي او جدي، عملي ګامونه واخلي، څو په سوډان کې د بهرنیو لاسوهنو مخه ونیول شي او هغو وسله‌والو ته د وسلو لېږد ودرول شي چې د ده په وینا، د سوډان د روان بحران د دوام اصلي لامل دي.

کابل کې د طالبانو حکومت ولایت مقام په نوې خپرې شوې اعلامیې کې ټولو اوسېدونکو او د لوړپوړیزو ودانیو مالکانو ته سپارښتنه کړې چې د هوا د ککړتیا د کمولو لپاره دې د مرکز ګرمیو د لوګي تصفیوي فلټرونه پر فعال حالت وساتي.

په اعلامیه کې زیاته شوې چې د چاپېریال ساتنې ریاست ځانګړي ټیمونه په ښار کې له نږدې څارنه کوي او که هر څوک د دې مقرراتو خلاف ورزي وکړي، پر وړاندې به یې قانوني اقدام وشي.

د یادونې ده چې د کابل هوا د ژمي په راتلو سره ډېره ککړه شوې او ګڼې ستونزې او ناروغۍ یې خلکو ته پیدا کړي دي.

په پېښور پوهنتون کې د پښتو ادبیاتو څانګې څخه نایلې شمال ساپۍ د خپلې څېړنې “د خوشحال خان خټک په افکارو کې د ښځې انځور – تحقیقي او تنقیدي مطالعه” په نوم دکتورا ترلاسه کړه.

ډاکترې شمال ساپۍ د پښتو مجلې مرستیاله ایډیټره هم ده او د دې علمي لاسته راوړنې له امله په ټولنیزو رسنیو کې ګڼ شمېر پښتنو افغانانو او ملګرو یې، د نوموړې خاوند د پښتون ټبر یو بې مثاله خاوند بللی او د دې لاسته راوړنې له امله یې ورته مبارکي ورکړې.

اغلې شمال ساپۍ د خپل واده په مراسمو کې د خسرګنۍ له کورنۍ د مهر په بدل کې د سل زره روپیو کتابونه غوښتي وو.

خو په افغانستان کې د طالبانو حکومت د سخت دریځه تګلارو له امله تېره ورځ د سرد سیره سیمو د کلنۍ ازموینو پای کې لسګونه زره افغان نجونې له شپږم ټولګي فارغې شوې او د لوړو زده کړو حق ترې اخیستل شوی دی.

د طالبانو حکومت د مهاجرینو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون وايي، چې د شنبې په ورځ د هېواد له بېلابېلو سرحدي لارو څخه ۵۸۱ کورنۍ چې ۳۱۳۴ تنه کېږي په اجباري توګه افغانستان ته راستانه شوي دي.

د کمېسیون د راپور له مخې، راستنو شویو مهاجرینو ته د ثبت، لېږد، مالي مرستو، روغتیايي خدمتونو او مخابراتي اسانتیاوو لازم خدمات وړاندې شوي دي.

تر ټولو ډېر راستنېدونکي مهاجرین د کندهار د سپین بولدک له لارې هېواد ته داخل شوي، چې شمېر یې ۳۹۱ کورنیو او ۲۱۸۳ تنو ته رسېږي.

له دې وروسته د ننګرهار تورخم له لارې ۵۵۱ تنه، د نیمروز ورېښمو لارې ۲۳۴ تنه، د هلمند بهرامچه ۱۰۹ تنه او د هرات اسلام‌کلا له لارې هم سلګونه کورنۍ هېواد ته راستانه شوې دي.

د راپور له مخې، په همدې ورځ ۶۶۰ کورنۍ چې ۳۲۱۸ تنه کېږي بېلابېلو ولایتونو ته لېږدول شوې دي او سلګونو کورنیو ته نغدي مالي مرستې هم ورکړل شوې دي.

د مهاجرینو عالي کمېسیون ټینګار کوي، چې د راستنېدونکو افغانانو د اساسي اړتیاوو پوره کولو ته ژمن دی او د هغوی د منظم ځای پر ځای کېدو لپاره به خپلې هڅې لا پسې پراخې کړي.

د ملګرو ملتونو د ښځو چارو برخې په تازه څرګندونو کې ویلي چې په افغانستان کې د دې ادارې د ښځینه کارکوونکو پر کار د روان بندیز درې میاشتې پوره شوې؛ خو د دې محدودیت د لېرې کولو په برخه کې هېڅ پرمختګ نه دی شوی.

بیان ټینګار کوي چې ښځې د ملګرو ملتونو د پروګرامونو مهمه ستنه جوړوي، او د هغوی له ګډون پرته د ښځو او نجونو اړتیاوو ته رسېدل ناشوني دي.

ملګري ملتونه زیاتوي چې دا بندیز د دغه بنسټ له منشور سره په ټکر کې دی او د طالبانو حکومت له ځینو چارواکو غواړي چې پرېکړه بېرته لغوه کړي، څو د بشري مرستو مخه بنده نه شي.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) اعلان کړی، چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا به د روانې چهارشنبې په ورځ، د دسمبر په ۱۰مه، د افغانستان په اړه ځانګړې ناسته ترسره کړي.

دا غونډه به د نیویارک پر وخت سهار ۱۰ بجې او د کابل پر وخت ماښام ۷:۳۰ بجې پیل شي.

یوناما ویلي، تمه ده چې په دې ناسته کې به د افغانستان پر سیاسي، بشري او امنیتي وضعیت هر اړخیز بحث وشي او د امنیت شورا غړي به د هېواد د اوسني وضعیت په اړه نوې پرېکړې او دریځونه شریک کړي.

دا ناسته داسې مهال کېږي، چې افغانستان له سختو بشري او اقتصادي ننګونو سره مخ دی.

د چارو ادارې پخواني مشر ډاکتر فضل محمود فضلي په یوه لیکنه کې د مقاومت په نوم د جبهې په غړو سختې نیوکې کړي.

ښاغلي فضلي لیکلي:«‏د “غتو، غتو بمونو…” د روایت جوړونکې جبهې دوو پخوانیو ویندویانو د خپل پخواني عادت سره سم، د پاکستان د پوځ لخوا پر افغان خاوره د پراخو او شدیدو بریدونو هرکلی او ملاتړ کړی.»

ښاغلي فضلي وړاندې لیکلي:«‏د پردیو وسلو او ځواک پر مټ د افغانستان د ستونزې د حل غوښتونکې ډلې ټپلې، په عین حال کې هویتي حربه هم کاروي؛ همدا هویتي پروژه او د پردیو په زور پر جګړې ټینګار، د پردیو د پلان او زموږ د بربادۍ اساسي عناصر دي.»

د چارو ادارې پخواني مشر د طالبانو په حکومت نیوکه کړې او غوښتي یې دي چې: « که شخړه مو ظاهري نه وي نو سمدستي راولپېنډۍ سره خپلې ټولی پخوانۍ اړیکې وغندي، ولس ته د مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره مراجعه وکړي او د ښځو او نجونو پر مخ د زده‌کړو او کار دروازې پرانیزي. »

فضل فضلي ویلي:«هغه چې د پاکستان د بریدونو ملاتړ کوي او پرله‌پسې اسلام‌آباد ته سفرونه کوي، او بله پر هېواد حاکمه ډله، دواړه نیابتي جوړښتونه دي. د دوی تر منځ اختلاف پر واک دی، نه پر اصولو»

د حماس یوې لوړپوړې سرچینې ویلي چې که د اسراییلو جګړه پای ته ورسېږي، دغه ډله چمتو ده خپلې وسلې د راتلونکې فلسطیني ادارې واک ته وسپاري.

د حماس د مرکچي ټیم مشر او د غزې مسئول خلیل الحیه څرګنده کړې: «کله چې اشغال ختم شي، موږ به خپلې وسلې نوي فلسطیني دولت ته وسپارو.»

دا په داسې حال کې ده چې اوس هم په غزه کې د اسراییلو له لورې هر وخت بریدونه ترسره کېږي او لسګونه کسان وژل کېږي.

د سوریې لنډ مهالي ولسمشر احمد الشرع د دوحې فورم په ۲۳مه غونډه کې اعلان وکړ چې په راتلونکو څلورو کلونو کې به په سوریه کې ولسمشریزې ټاکنې ترسره شي.

هغه وویل چې په اوسني حکومت کې ټولې ډلې ګډون لري او د مذهب او قومیت پر بنسټ د واک وېش لویه تېروتنه ګڼي.

الشرع ټینګار وکړ چې ټاکنې د انتقالي پړاو له اصولو سره سم ترسره کېږي او د امریکا د بندیزونو د لرې کېدو په صورت کې به د سوریې اقتصادي وضعیت ښه شي.

هغه اسرائیل د سوریې پر خاوره د زرګونو بریدونو په ترسره کولو تورن کړ او وې ویل چې دا بریدونه د غزې جګړې له مسؤولیته د تېښتې هڅه ده.

د قطر د بهرنیو چارو وزارت ویاند، مجید بن محمد الانصاري، د دوحې فورم ۲۳مې غونډې پر مهال د افغانستان لپاره د اوزبیکستان له ځانګړي استازي عصمت‌الله ارګاشیف سره جلا ناسته کړې ده.

په دې لیدنه کې د دوحې او تاشکند ترمنځ د دوه اړخیزو اړیکو د پراختیا پر نويو لارو چارو خبرې شوې دي.

دواړو لورو د افغانستان اړوند وروستیو سیاسي او بشري تحولاتو ته هم کتنه کړې او ټینګار یې کړی چې د کابل په اړه باید همغږي، عملي او ګډ اقدامات پیاوړي شي، څو سیمه‌ییز ثبات او د افغانستان د خلکو ملاتړ تضمین شي.