د ننګرهار ولایت نازیانو ولسوالۍ دسروبي سیمه کې یو لیوه ۷تنه داړلي.
د سیمه ییزو سرچینو له مخې دغه لیوه په یو ځای اووه تنه داړلي او اوس د درملنې لپاره د غني خیلو روغتون ته انتقال شوي.
د ننګرهار لپاره د طالبانو حکومت مسولینو تر دې مهاله په دې اړه څه نه دي ويلي.
د کندهار د سوداګرۍ او پانګونې خونې اعلان کړی چې له پاکستان سره د سوداګریزو لارو تر تړل کېدو وروسته هم له دې ولایت څخه د لسګونو میلیونو ډالرو په ارزښت د انارو صادرات دوام لري.
د یادې خونې د معلوماتو له مخې، په تېرو څو اوونیو کې نږدې ۲۳ زره ټنه کندهاري انار چې ارزښت یې شاوخوا ۱۰ میلیونه ډالر اټکل شوی، بهرنیو بازارونو ته لېږدول شوي دي.
دوی زیاتوي چې دا محموله د څو مسیرونو له لارې هند، مالیزیا، قزاقستان، روسیې او ازبکستان ته صادر شوې ده.
د سوداګرۍ خونې چارواکي وايي، که څه هم د پاکستان لارې تړلي پاتې دي، خو سوداګر هڅه کوي چې د بدیلو لارو له لارې د صادراتو بهیر ځنډمن نه شي.
په قطر کې د طالبانو حکومت سفیر محمد سهیل شاهین، د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ماشومانو او وسلهوالو شخړو ځانګړې استازې ونیسا فریزر او د هغې د مل پلاوي سره لیدنه ترسره کړې.
د سفارت د خبرپاڼې له مخې، په دې ناسته کې د افغانستان او نړیوالو اړیکو، د ملګرو ملتونو له ادارو سره د همکارۍ، د هېواد د روان سیاسي وضعیت، بشري مرستو، د ماشومانو د وضعیت، تعلیم او یو شمېر نورو اړینو برخو په اړه تفصیلي بحث شوی دی.
سفیر شاهین له نړیوالې ټولنې سره د «متقابل احترام پر بنسټ تعامل» اړخ ته ټینګار کړی او د ملګرو ملتونو پلاوي د افغانستان د ماشومانو د خوندیتوب او تعلیم موضوعات د خپلې اجنډا مهمه برخه بللې.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د افغانستان د وضعیت په اړه خپله درې میاشتنی ناسته نن (چهارشنبه) ترسره کوي.
په دې غونډه کې د سازمان لوړپوړي چارواکي او د یوناما سرپرست، جورجیوټ ګانیون، ګډون لري.
د امنیت شورا په اعلامیه کې ویل شوي چې د افغانستان د بشري حقونو وضعیت به د بحث یو اساسي محور وي.
ویل کېږي چې ګډونوال به د ښځو او نجونو پر حقونو، د مدني آزادۍ محدودیتونو او د بشري وضعیت پر وروستیو تحولاتو هم خبرې وکړي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ یو ځل بیا څرګنده کړې چې د افغانستان، هایتي او سومالیې په څېر هېوادونو له وګړو د کډوالو منل یې د تل لپاره درولي دي.
ټرمپ دا خبرې د پېنسلوانیا په یوه سیاسي غونډه کې وکړې، چیرې چې هغه د امریکا د کډوالۍ د تګلارو په اړه توند دریځ تکرار کړ.
ټرمپ ویلي چې امریکا ته اکثره کډوال د هغه په وینا، له «دریمې نړۍ» هېوادونو راځي، خو د ناروې او ډنمارک په څېر بډایو او پرمختللو هېوادونو له خلکو کمه غوښتنه کېږي.
هغه ادعا کړې چې باید د امریکا کډوالۍ سیسټم بدلون ومومي او د هغو هېوادونو له کډوالو سره ځانګړې پالیسي ولري چې د ژوند «لوړه کچه» لري.
نوموړی زیاتوي چې د امریکا امنیت او اقتصادي ګټې له دې پرېکړې سره تړلي دي.
د امریکا د کنټاکي ایالت پولیسو ویلي چې د یوه دولتي پوهنتون د لیلیې مخې ته په ډزو کې یو زدهکړیال وژل شوی او بل سخت ټپي شوی دی.
چارواکي وايي، پېښه له نیول شوي کس سره تړاو لري، خو هغه د پوهنتون زدهکړیال نه دی.
پولیسو د پېښې نور جزئیات نه دي څرګند کړي، خو د نیویارک ټایمز د راپور له مخې دواړه قربانیان د پوهنتون زدهکوونکي وو.
د پخواني جمهوري حکومت د بهرنیو چارو وزیر، حنیف اتمر وایي چې د افغانستان یو شمېر مهمو سیاسي جریانونو د هېواد د اوسني حساس وضعیت په اړه پر ګډو ملي هدفونو او اساسي غوښتنو توافق کړی دی.
ښاغلي اتمر ویلي، چې د دې جریانونو استازو د سولې د لارې او سیاسي تفاهم د بیا پیاوړتیا لپاره پر ګډ دریځ هوکړه کړې ده او له اوسنیو حاکمانو یې غوښتي چې د جګړې او زورواکۍ پر ځای د خبرو او مذاکرې لار خپله کړي.
هغه زیاته کړې، چې د موافقې ګډونوالو ټینګار کړی چې د افغانستان د تلپاتې سولې بنسټ د سیاسي او دولتي نظام له مشروعیت سره تړلی دی؛ هغه مشروعیت چې یوازې د ولس له ارادې او ازادې رایې سرچینه اخلي.
اتمر ویلي، چې اوسني حاکمان باید د هېواد د خلکو پر اساسي حقونو او ازادیو درناوی وکړي او د بینالافغاني خبرو مېز ته حاضر شي.
نوموړي زیاته کړې چې سیاسي جریانونو همدارنګه له ګاونډیو او سیمې هېوادونو، نړیوالې ټولنې او ملګرو ملتونو وغوښتل چې د امنیت شورا د ۲۷۲۱ پرېکړه لیک او د ملګرو ملتونو د خپلواکې ارزونې د وړاندیزونو پر بنسټ د نوي سیاسي بهیر او بینالافغاني مذاکراتو ملاتړ وکړي او اړینې اسانتیاوې برابرې کړي.
د دوی په باور، د نن ورځې توافق به د افغانستان د مختلفو سیاسي جریانونو ترمنځ د ملي همکاریو یو مهم بنسټ کېږدي او دا به په ګډو هڅو او قوي اراده تعقیب شي.
حنیف اتمر دغه توافق «د هېواد د ژغورنې په لور یو مهم ګام» بللی او زیاتوي چې دا به د سیاسي تشکیلاتو یو ائتلاف نه، بلکې د ملي هدفونو د یوځای کېدو او ګډ کار پیل وي.
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زلنسکي، اعلان کړی چې که امریکا او اروپایي متحدین د ټاکنو امنیت تضمین کړي، هېواد به د ۶۰ تر ۹۰ ورځو په موده کې عمومي ټاکنې ترسره کړي.
د اوکراین قوانین د جګړې پر مهال ټاکنې نهمنلې خو د زلنسکي د دورې تر پای ته رسېدو وروسته، د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ پر کییف فشار زیات کړی چې ټاکنې ترسره کړي.
زلنسکي ویلي، له پارلمان به وغواړي چې داسې قانون جوړ کړي چې د جګړې پر مهال د ټاکنو اجازه ورکړي
خو د هېواد په ۲۰ سلنه خاوره کې د روسیې د اشغال، د یو میلیوني پوځیانو په جبهه کې بوختیا او د میلیونونو خلکو بېکوره کېدو له امله، د جګړې پر مهال ټاکنې لا هم د بحث وړ موضوع ده.
بل خوا زلنسکي د امریکا د ۲۸ مادو د سولې وړاندیز ۲۰ مادو ته راکم کړی او وايي چې “ضد اوکرایني بندیزونه” یې لرې کړي دي.
له بلې خوا، ټرمپ ادعا کوي چې اروپایي هېوادونه او زلنسکي د سولې د مخنیوي لامل دي او د روسیې «لاسبرۍ» ته اشاره کوي.
لیکوال: نجیب الله علي خیل
اسلام آباد کې د افغانستان پخوانی سفیر
د واخان دهلېز یا کوریډور د سلګونو كلونو لپاره د ورېښمو لارې په زړه کې پروت وه او د چین ښارونه یې له مدیترانې بحیرې سره وصلول. واخان یوازنی نژدی مسیر ده چې افغانستان له چین سره نښلوي چې د بدخشان ولایت نه تر ګډ سرحد پوری نژدې ۳۵۰ کیلو متره اوږدوالۍ لري.
دغه دهلېز د دواړو هېوادو او سیمې د اقتصادي پراختیا او سوداګرۍ لپاره ارزښمن لرلید یا دورنما لري او له بل پلوه دا کولای شي افغانستان د ځینو ګاونډیو له احتیاج نه چې زیاتره وخت د ترانزیت او تجارت برخه کې ستونزې جوړوي، خلاص کړي.
په کال ۲۰۱۷ کې د افغانستان او چین د ګډې سرحدي پولې د لیدو پر وخت، افغاني هیئت د واخان کوریډور په مسیر سفر وکړ چې د چین لوري له کاشغر تر سرحدي سیمې شاو خوا ۸۰ کیلو متره سرک جوړ کړی او زیاتره برخه یې قیر هم ده. دغه هېواد د اقتصاد محوره پالیسۍ پر اساس، دغه دهلېز ته ځانګړۍ اهمیت ورکوي، خو په افغانستان کې د څو لسیزو نا امنیو او جیو پولیتیکي سیالیو یې مخ ته خنډونه جوړ کړي وه او ښایې چین لا هم په دی اړوند اندېښنه ولري.
د تأمل وړ ټکی دا دی چې د افغانستان د واخان سیمې له لارې مرکزي آسیا ته لار موندل، د پاکستان یو ستراتېژیک هدف وه او ده. په دی اړوند، په ۲۰۱۳ کې چې کله د تاجکستان، افغانستان او پاکستان تر منځ پر ترانزیټ درې اړخیز مذاکرات بندبست سره مخ شول، د پاکستان وړاندیز دا وه چې کولای شي د واخان دهلېز تر ټولو باریکه ساحه کې تونل ووهي او تاجکستان سره د ترانزیټ لاره پرانیزي. خو هغه مهال افغانستان شدید مخالفت وکړ او تاجکستان هم غالبآ شین چراغ ونه ښود.
مطلب دا چې د واخان کریډور به د افغانستان او سیمې د سوداګریزې راکړې ورکړې او ترانزیت لپاره یو لوی فرصت وي، خو که د واخان د کومې نرۍ ساحې له لارې، پاکستان په هره وسیله او پلمه، ځان ته د مرکزي آسیا سره د وصل لاره پرانیزي، دا کار به د سیمه ایز اتصال په برخه کې د افغانستان هغه موقعیت او حیثیت ته قوي ضربه ورسوي چې د یوه «ځمکني پل» په توګه یې لري او له بل پلوه به دا کار، په هېواد کې د امنیت او ثبات لپاره کومه ګټه ونه لري، بلکه لا به یې له ننګونو سره مخ کړي.
یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ یې کټ مټ دلته خپروو.
لیکوال احمد شاه ساحل
منظور پښتین ورو ورو خبره د پښتون له واړه چوکاټه باسي او د افغانیت لویې دایرې ته یې داخلوي. موږ په دې اړه ډېر وړاندې هم لیکلي وه. مهمه دا ده چې د لر پښتنو خپلواکي او بل هر مطلوب هدف یوازې پر همدې مسیر شوني او ترلاسه کېدلی شي.
ملتپال سیاست هم همدې ته وايي. ته که پښتون یې، او د پاکستان په ملت ور ګډیږې؛ بیا په حقوقي لحاظ هم افغان نه شې بلل کېدلی، بلکې پاکستانی بلل کیږې. تاسې که د لر پښتنو شناختِ کارټونه، پاسپورټونه او نور رسمي اسناد چیک کړئ، دوی ته یې ”پاکستانی“ لیکلی، نه افغان. دا ځکه چې پاکستان پوهیږي افغان د یو مشخص قوم نوم نه دی، بلکې د یو ملت نوم دی، او د پاکستان ملت افغان نه دی. نو ته که افغان یې، صرف او صرف د افغانستان یې. او که د بل هیواد د ملت برخه ګرځې، په اتومات ډول ستا ملي هویت(افغان) ورسره تغیر کوي او د هغه هیواد اړوند هویت اخلې. دغه راز که د لر پښتانه د پاکستان په ملت ور ګډيږي، دوی به پښتانه وي، خو افغانان نه.
د مثال په توګه: زلمی خلیلزاد پښتون دی، خو افغان نه؛ بلکې یو امریکايي دی. که څه هم په افغانستان کې او بیا پسي را تېر شه، په لغمان کي زېږېدلی.
بناً، د پاکستان تر حاکمیت لاندې پښتنو کې یوازې منظور پښتین افغان دی، او د پي ټي ایم غړي. ځکه دوی د پاکستان اساسي قانون چې په هغه کې ملي هویت تعریفیږي، نه مني. خو هغوی چې دا قانون مني یا یې سمدلاسه تحفظ ته را ولاړ شوي؛ په هیڅ حقوقي، قانوني او منطقي اساس افغانان نه شي بللی کېدلی. دا چې بیا هم د افغانیت چغې وهي؛ شاید پوهیږي نه، یا یوازې په دې توګه خلک تېرباسي.
په پښتونخوا کې ملتپالنه باید له اوږدې تېروتنې راویستل شي. ملتپالنه پښتونپالنې ته نه وايي. خو هلته یې ځیني په غیر شعوري توګه پښتونولۍ یا پښتونپالنې ته منسوبوي. په داسې حال کې چې پښتون ته ”ملیت“ ویل کیږي او پالنې ته یې ”ملیتپالنه“ او افغان ته ”ملت“ ویل کیږي، او پالنې ته یې ”ملتپالنه“. یعني دلته دوه اصطلاحات(ملیتپالنه او ملتپالنه) سره ګډیږي. ملتپالنه مانا افغان پالنه او ملیتپالنه مانا پښتون پالنه. ملیت مانا قوم، او ملت بیا د قومونو مجموعه ده چې د پښتون ترڅنګ تاجک، بلوڅ، هزاره، ازبک او نور قومونه هم پکښي راځي.
که منظور پښتین خبره له وچې پښتونولۍ افغانیت ته راباسي، نو یو خو به لر پښتانه بیرته خپل اصلي هویت ته ور وګرځوي، بل دا چي موږ ته به کار اسانه کړي، او مهمه ګټه به یې دا وي چې په افغانستان کې مېشت نور قومونه لکه تاجک، ازبک، هزاره او نور… به هم د لر او بر د یووالي په مبارزه کې را شریک شي. یعنې هغوی ځانونه ”د پښتون او پښتون“ په یوځای والي کې ډېر مسول نه ګڼي او نه په دې برخه کې کوم ځانګړې لیوالتیا لري. خو که خبره ”د افغان او افغان“ د یووالي شي، بیا رامخته کیږي. متاسفانه په دوی کې یو ډول ناسم تصور له ډېر پخوا را روان دی چې که لر او بر سره یو شي، نو په دې سره به د پښتتو شمېر نور هم زیات شي او ګواکې دا به په اوږد مهال کې د دوی په زیان تمام شي. اما موږ که د لر او بر د یووالي دا داعیه له پښتونه افغان ته را بدله کړو، یعنې د پښتون په توګه نه، بلکې د افغان په توګه د دوی یو ځای کول وغواړو، بیا نه یوازې دا چې پر نورو قومونه به یې ذهناً منفي اغیز نه وي، بلکې هغوی به هم په دې ملي کار کې ځانونو مسول وبولي او برخه به واخلي.
منظور پښتین نن تازه د ملي فکر په اړه ځینې څرګندونې کړي. حتا دا چې وايي د پاکستان دښمني د پښتون سره نه، بلکې د افغان سره ده.
ډېر وړاندې یې یو ځل راته ویل چې زه ځکه د لر او بر سیمو نومونه او پيښې په یوځایي توګه بیانوم چې لر میشتي پښتانه فکر وکړي او دې ته یې سوچ شي چې د باجوړ او پکتیکا څه اړیکه ده، د تیراه او غزني، د کندهار او وزیرستان نومونه ولې یوځای یادیږي.
د پایلې په توګه باید ووایم که منظور پښتین دا وړوکی چوکاټ په لا ښه توګه ماتوي، او غواړي یو ښه اغیز رامنځته شي، نو لکه څنګه یې چې قبیلوي کړۍ ماته او له ”محسود“ څخه ځان پښتون کړ، هغسې اوس باید دا قومي چوکاټ هم مات او له ”پښتون“ څخه خپل تخلص ”افغان“ ته واړوي.
منظور افغان، هو افغان!
څو دې وس رسي په لوی دریاب کې ګرځه
په ویاله کې دې زوال وینم نهنگه.
یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ یې کټ مټ دلته خپروو.