لیکواله: فاطمه ملکزۍ
لونګ، چې د خوند او خوشبویۍ له امله شهرت لري، د پخواني مصر او هند په پاچاهانو کې د زینت او خوند د یوه مهم عنصر په توګه کارېدلی.
ویل کېږي چې لونګ لومړی له مصر او هنده چین ته، او بیا اروپا ته وړل شوی، وروسته یې په نوره نړۍ کې پراخ رواج وموند.
اوس مهال، لونګ تقریباً په ټولو تودو سیمو کې کښت کېږي، او سړې سیمې هم له دې ادویه بې‌برخې نه دي.

لونګ د خلکو ترمنځ د خوند له امله مشهور شوی، او د جشنونو، مراسمو او نکریزو په محفلونو کې کارېدنه لري.
د دې بوټې استعمال د شوق او ذوق څرګندونه کوي، چې د خلکو د خوښۍ یوه نښه ده. همدارنګه، لونګ طبي ګټې هم لري، او په درملو کې د درد کمولو او آرامۍ لپاره استعمالېږي.
د لونګ خاصیت داسې دی چې د بوي کولو پر مهال انسان ته رواني خوشالي بخښي، چې ځینې رنځوران یې د خپګان د کمولو لپاره استعمالوي.

په پښتو ولسي ادبیاتو کې، لونګ د نورو بوټو په پرتله ډیر یاد شوی. په لنډیو او سندرو کې، دغه بوټی د ودونو په مراسمو کې په سمبوليک ډول کارېدلی دی، چې د عشق او مینې نښه ده. پښتنې انجونې د وادونو په مراسمو کې، معمولاً لونګ په شیدو یا اوبو کې یوه یا دوه ورځې مخکې لمده کوي تر څو نرم شي. بیا د کلیو انجونې ټولې راټولیږي، له دې نرم لونګ څخه ښایسته لونګین جوړوي. دا لونګین په ښایسته دسمال کې غوټه کېږي، او د ناوی په صندوق کې ایښودل کېږي. کله چې انجونې لونګین جوړوي، نو د خوشحالۍ او مینې د اظهار لپاره زمزمه هم کوي، چې دا د دوی د هنر او احساساتو یوه نښه ده.

د دې بوټې په اړه یوه مشهوره لنډۍ داسې ده
سبا به بیا بازار ته لاړ شې!
د لونګین ځونډي دې کم راوړي دینه!

لونګ د خوند، خوشبو او زینت نښه ده، چې د پیغلو د ځانګړتیاوو او مینې سمبول ګرځي. د دې بوټې شکل مېخ ته ورته دی، رنګ یې تور ته نږدې دی، خو پوره تور نه دی، او دغه نبات په استوايي سیمو کې ښه وده کوي. د لونګ ونې د ۱۰ تر ۱۲ مټرو پورې لوړېږي، او د سمې پالنې او کښت له لارې، لونګ د اقتصاد په برخه کې هم ښه ونډه لري.
که کوم زمیندار د دې ونو سم پالنه وکړي، نو دا به له اقتصادي پلوه یو عاید وړ محصول وي.
لونګ یوازې د خوند او خوشبو یوه نښه نه، بلکې د اقتصادي ارزښت یوه مهمه برخه هم ده.

نو ویلی شو چې لونګ د تاریخي، کلتوري او طبي ارزښتونو یوه مهمه برخه ګڼل کېږي. د دې بوټې زینتي او خوندور بوی، د مینې او عشق نښه، او د طبیعي درملو په برخه کې ارزښت لري. لونګ د انسانانو په ژوند کې یو ځانګړې ځای لري.
هر ځل چې د لونګ خوشبو خپرېږي، د پښتنو فرهنګ او هویت نغمه هم ورسره پورته کېږي.

پښتنې ښځې د لونګ څخه ښایسته لونګین جوړوي، چې پر اوږو یې زړه وي.
د دوی دا خلاقیت او هنر د دې بوټې له خاصیتونو سره یو ځای، د فرهنګي او هنري ارزښتونو یوه جذابه بڼه وړاندې کوي.

د اروپایي ټولنې له نشه‌يي موادو او اعتیاد سره د مبارزې ادارې په خپل تازه تحلیل کې ویلي، چې په افغانستان کې د هیروینو جوړولو د دوام ترڅنګ، د مافیایي ډلو له لوري د دغه هېواد په ګاونډیو هېوادونو کې هم ورته کارخانې فعالې شوې دي.

دغه تحلیل کې راغلي، لاهم د اروپایي ټولنې یو شمېر هېوادونو ته له هغو نشه‌یي موادو زیان رسیږي، چې د افغانستان له تاریاکو جوړیږي.

تحلیل کې زیاته شوې، دا تاریاک ایران او پاکستان کې ساتل کېږي او تر هغې وروسته د متحده عربي اماراتو له لارې اروپایي هېوادونو ته قاچاق کېږي.

د دغه مرکز یوه تحلیلګره تیودورا ګروشکوو وایي، سره له دې چې افغانستان کې تریاک یو څه کم شوي؛ خو لا یې هم اروپا ته قاچاق په بشپړ ډول نه دی بند شوی.

دا په داسې حال کې ده چې طالبان د نشه‌یي توکو له منځه وړل خپله لاسته راوړنه ګڼي.

د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف وايي، امریکا او متحدین یې له شل کلن اشغال وروسته له افغانستانه ووتل، خو نن هم غواړي د دغه هېواد په حالاتو کې لاسوهنه وکړي.

سرګي لاوروف ویلي، امریکا او متحدین یې په منځنۍ اسیا کې د پوځي حضور د بیا پیلولو په لټه کې دي.

نوموړي په دې اړه نور جزئیات نه دي ورکړي؛ خو امریکا له افغانستانه تر وتلو وروسته ویلي، چې په افغانستان کې د ترهګرو ډلو فعالیتونه څاري او که اړتیا شوه؛ نو بیا هم مداخله کوي.

ایران یو وار بیا خبرداری ورکړی، چې له اسرائیل به د وروستي برید غچ واخلي.

د ایران د سپاه پاسداران قومندان حسین سلامي ویلي، اسرائیل ته به د هغوی له تصور پورته ځواب ورکړي.

پر ده سربېره د ایران یو شمېر نورو چارواکو هم له اسرائیل څخه د غچ اخیستنې په تړاو څرګندونې کړې دي.

تر دې وړاندې بیا د ملګرو ملتونو امنیت شورا کې امریکا ایران ته خبرداری ورکړی وو، چې که پر اسرائیل او یا د دوی په وګړو بل برید وشو؛ نو ناوړه پایلې به ولري.

حزب اسلامي ګوند وایي، مشر یې ګلبدین حکمتیار د هېواد له یو شمېر قومي مشرانو او پخوانیو جهادي قوماندانو سره کتلي دي.

د هغه ګوند ته منسوبې؛ ډیلي شهادت ورځپاڼې لیکلي، چې په دې لیدنه کې د هېواد پر سیاسي او ټولنیزو موضوعاتو خبرې شوې دي.

که څه هم د طالبانو حکومت په هېواد کې د سیاسي ګوندونو پر فعالیت او سیاسي لیده کاته بندیز لګولی؛ خو بیا هم ګلبدین حکمتیار وخت ناوخت دا ډول لیدنې کوي، او د طالبانو د عدلیې وزارت پریکړه بابیزه ګڼي.

پاکستان یو وار بیا ویلي چې طالبانو په افغانستان کې ترهګرو ډلو ته پناه ورکړې.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاندې ممتاز زهرا بلوڅ ویلي، چې دوی په وار وار طالبانو سره خپلې اندېښنې شریکې کړې دي.

د طالبانو حکومت تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي؛ خو تېره چهارشنبه اسلام اباد کې د طالبانو سفیر سردار احمد شکېب ویلي وو چې هیچاته اجازه نه ورکوي چې د افغانستان خاوره د پاکستان پر ضد وکاروي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزیر وایي، اسرائیل او لبنان د ملګرو ملتونو د ۱۷۰۱ پرېکړه لیک د پلي کېدو په اړه یو تفاهم ته نږدې شوي.

انتوني بلنکین د جنوبي کوریا د بهرنیو چارو له وزیر سره یوې خبرې غونډې ته ویلي، سیمې ته یې خپل وروستی سفر اغېزناک و او په دې برخه کې ښه پرمختګ شوی.

یادې غونډه کې د امریکا د دفاع وزیر لویډ اسټین هم هیله څرګنده کړې وه، چې په لبنان کې به ژر ژور بدلونونه راشي.

دا په داسې حال کې ده چې حزب الله وایي، له حماس او غزې ملاتړ ته به دوام ورکړي.

وروسته له هغې چې طالبانو د ایراني سرحدي ځواکونو له لورې د افغان کډوالو د وژنې راپور تائید کړ، د چارو شننونکي جلال امرخیل د طالبانو د کابل امنیه قوماندانۍ پخوانی ویاند «جنرال» مبین وننګاوه او په خپل ایکس پاڼې ورته ولیکل:« خدای دې جنرال مبین وبخښي، ویل یې یو شهید او یو زخمي راته وښیي، انعام ورکوم. دا دی دوه شهیدان او څلور دیرش زخمیان ورته د اسلامی امارت مرستیال ویاند وروښودل. اوس دې انعام ورکړي.»

ښاغلي امرخیل وروسته له هغه د طالبانو دغه مشهور مبلغ وننګاوه چې ددې ډلې ټوله تبلیغاتي دستګاه او فعالین په ایران کې د افغانانو وژنه مسخره کړه او په بیلابیلو لیکنو او ویډیوګانو یې هڅه کوله یاده پیښه پټه او دروغ ثابت کړي.

تردې مهاله «جنرال» مبین د جلال امرخیل دې خبرو ته کوم غبرګون او یاهم د شهیدانو او ټپیانو له کورنۍ بخښنه نه ده غوښتې.

افغان سیاستوال او په جمهوري حکومت کې د پکتیا پخوانی والي محمد حلیم فدايي چې د طالبانو له سختو مخالفینو څخه دی په روڼ آندو، ملي ګرایانو او سیاستوالو غږ کړی چې د طالبانو له سقوط وروسته په یوې ملي برنامې سره راټولیدای شي کنه نه؟

ښاغلي فدايي ویلي مطمین دی چې د طالبانو رژیم له منځه ځي خو نیوکه یې کړې، چې جمهوري قوتونه او د نظرخاوندان وروسته له دریو کلونو هم په دې نه دي توانیدلي چې تر یو چترلاندې راټول او له طالبانو وروسته د افغانستان لپاره په یو برنامې متفق شي.

د پخواني جمهوریت دغه چارواکي ویلي د جمهوریت تر چتر لاندې دملي دولت تر جوړیدو پورې باید ټولې خواوې راټولې شي.

ښاغلي فدايي زیاته کړه:« مونږ کولای شو د یو ملي دولت په لرلو سره خپلې غوښتنې مطرح کړو، ترهغه وړاندې هر ډول مبارزه په انفرادي شکل بې نتیجې ده، لومړیتوب دادی چې ټول په قوت او واحد فکر د راتلونکې افغانستان لپاره فکر وکړو.»