طالبان وایي، له امریکا سره د اسلامي اصولو په چوکاټ کې د اړیکو پراختیا غواړي.
قطر کې د طالبانو د سیاسي دفتر ویاند نعیم وردګ وایي، چې دا تفاهم د خپلو خلکو لپاره کوي.
د وردګ په وینا، دوی هڅه کوي چې دا اړیکې نورې هم پراخې شي.
تر دې وړاندې د افغان سولې لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد ویلي وو چې طالبان باید له امریکا سره خبرو ته ځان چمتو کړي.
سوریه کې د ایران سفیر ویلي، چې اسرائیل د بشارالاسد حکومت د پرځېدو اصلي عاملین دي.
حسن اکبري ویلي، اسرائیل تحریر الشام ډلې ته پرمختللې وسلې ورکړې وې.
رویټرز د نوموړي له قوله زیاته کړې، چې د سوریې ځواکونو د مخالفینو پر وړاندې له مقاومت څخه لاس واخیست.
د یادونې ده، چې تېره ورځ د تحریر الشام له لوري د بشارالاسد دولت وپرځول شو.
د امریکا پرمختیايي ادارې او د قطر یو بنسټ « AEE» افغانستان کې له زدکړو څخه د ملاتړ لپاره یو هوکړه لیک لاسلیک کړی دی.
دا هوکړه لیک د دوحې فورم د ۲۲مې ناستې په څنډه کې لاسلیک شوی.
د معلوماتو پر اساس، دغه هوکړه لیک د ۵۰ میلیونه ډالرو په ارزښت لاسلیک شوی، چې پر اساس به یې له زدکړو څخه بې برخې ۱۰۰ زدکوونکو او دوه زره هغو افغان محصلینو سر مرسته وشي، چې د بورسیو له لارې نورو هېوادونو ته ځي.
رویټرز خبر ورکړی، چې د بشارالاسد له حکومت سره د دوی د ملاتړو هېوادونو کمه همکاري د یاد هېواد د حکومت پرځېدو سبب شوه.
راپور کې راغلي، لبنان کې د حزب الله شخړه، د ایران نه همکاري او د روسیې د لېوالتیا کمېدل هغه څه وو، چې د اسد حکومت یې پای ته ورسوو.
بل لورته سرچینې د یو سوریایي دیپلومات په حواله لیکلي، چې د تحریر الشام ډلې د تازه بریدونو له پیل راهیسې سوریايي ځواکونو خپله روحیه بایللې؛ نو ځکه یې نظام هم وپرځېد.
د اسد واکمني (پلار او زوی) د نوې سوریې ټول تاریخ له نیمایي څخه زیات تشکیلوي او د بل هر واکمن په څیر دا هم ډیر ځواک او ضعفونه لري.
د تسنیم نړیوالې ډلې د راپور له مخې، د ۱۹۷۱ کال د فبرورۍ له میاشتې راهیسې چې «حافظ اسد» د سوریې ولسمشر شو، د ۲۰۲۴ کال تر ډسمبر پورې چې “بشارالاسد له واکه لیرې شو” پلار او زوی نږدې ۵۴ کاله په سوریه کې حکومت وکړ.
د پام وړ ټکی دا دی چې د دوی راتګ او وتل دواړه د نظامي خوځښت له امله وو.
په دې راپور کې به د دغو خلکو د حکومتولۍ تر ټولو مهم اړخونه او اغیزې په لنډه توګه وڅیړو.
د اسد حکومت څنګه نسکور شو؟ د کودتاه د دورې پای!
د لومړۍ نړیوالې جګړې او د عثماني خلافت له ړنګېدو وروسته د سوریې هېواد په ۱۹۲۰ میلادي کال کې د فرانسې تر ولکې لاندې جوړ شو، له هغه وخته تر ۱۹۴۶ میلادي کال پورې د فرانسې تر وتلو او د سوریې له خپلواکۍ وروسته دغه هېواد په پرله پسې توګه د جګړې ډګر ته رسېدلی دی، لکه په ځلونه سقوط ، د اداري جوړښت بدلول، په برخو ویشل (لبنان او اسکندرون) او همداسې نور …
په ۱۹۴۶ کال کې د «خپلواکې سوریې» له جوړیدو راهیسې، دغه هیواد د ناکراریو، بهرنیو جګړو، داخلي کودتاګانو او حتی د «بهرنیو اتحادونو» شاهد و او په ۱۹۴۸ کال کې په اشغال شوي فلسطین کې د صهیونیستي رژیم له جوړیدو سره د لومړي ځل لپاره بهرنۍ پوځي شخړې رامنځ ته شوې.
په ۱۹۶۷ کې، سوریه خپله دوهمه لویه بهرنۍ جګړه تجربه کړه، او د دې ټولو کلونو په اوږدو کې، د ترکیې سره یې د “اسکندرون” د بیرته راستنېدو په اړه اخ و ډب و، چې د پراخو پوځي شخړو لامل شوه.
په ۱۹۴۹ کال کې لومړۍ کودتا وشوه، له هغه وروسته د کودتاګانو لړۍ پیل شوه او تر ۱۹۶۳ کال پورې ټولټال اووه پوځي کودتاوې وشوې چې حکومت نسکور شو!
له دې سره د ناکامو او کشف شویو کودتاو لیست اضافه شو، چې د ګوتو په شمېر حسابېږي.
دا په اوسط ډول په هرو 30 میاشتو کې یو ځل بریالۍ کودتا ده، او لږ تر لږه 3 ناکامې چې ټولټال په هرو 5 کلونو کې یو ځل ناکامې شوي.
د ۱۹۵۸ کال د فبرورۍ په میاشت کې د سوریې او مصر د ولسمشرانو د «شکري القطلي» او «جمال عبدالناصر» تر منځ له موافقې وروسته، واحد هیواد «متحده عربي جمهوریت» رامنځ ته شو او په دې توګه دغه هیواد د مصر د متحدو عربي اماراتو په نوم جوړ شو.
سوریه اساساً د یو څه مودې لپاره ورکه شوه!
د نوي هیواد پلازمینه قاهره وه او ولسمشر یې جمال عبدالناصر و. په ۱۹۶۰ کال کې د دواړو هېوادونو پارلمان هم منحل شو او متحد پارلمان په قاهره کې په کار پیل وکړ، بالاخره په ۱۹۶۱ کال کې په دمشق کې بله کودتا وشوه او د عربي جمهوریت د مفکورې غوښتنه پېچلې شوه!
پورتنیو مواردو ته په کتو ویلای شو چې سوریې د بشارالاسد د کورنۍ تر واکمنۍ پورې سیاسي ثبات نه درلود، البته په همدې موده کې ډیموکراسي رامنځ ته شوه او رسنۍ او ګوندونه چې د مختلفو ایډیالوژیو او نظریاتو درلودونکي وو، یو له بله سره یې سیالي کوله.
خو همدغه ډیموکراسي هم د سیاسي نظام پر ضد د ګډوډۍ او ګڼو پوځي کودتاو لامل شوه!
خو سوریه د بشارالاسد د کورنۍ له واکمنۍ وروسته بل ډول وضعیت لري، حتی د حافظ الاسد له مړینې وروسته هم د کودتا خبر نه و او په دمشق کې په ډېرو سختو شرایطو کې هم سیاسي ثبات ساتل شوی و.
د سوریې د رېښتینې خپلواکۍ دوهم ټکی بشارالاسد پلار او زوی د واکمنۍ پر مهال د سوریې رېښتینې خپلواکي په 1956 کې، د شوروي اتحاد سره د همکارۍ تړون وروسته، سوریه هیواد د ختیځ بلاک غړی شو؛ خو د حافظ اسد په دوره کې وتوانید چې په تدریجي ډول خپله خپلواکي بیرته ترلاسه کړي چې د صدام له کودتا وروسته د بغداد سره د دوی په مقابله کې ښکاره شوه.
د مسلط شوي جنګ په مینځ کې د ایران د اسلامي جمهوریت ملاتړ ، د دمشق خپلواکه اراده، په لبنان کې د صهیونیسټي رژیم په مقابل کې انګېرل کېږي.
د شوروی اتحاد له ړنګیدو وروسته د حکومت په جوړښت او حتی د سوریې په بهرنی سیاست کې هیڅ ډول ګډوډي ونشوه. ځکه سوریه د حافظ اسد د دوه لسیزو واکمنۍ پر مهال د خپلواکۍ پر لور روانه وه.
د ۱۹۹۱ کال په پیل او د شوروي اتحاد په وروستیو میاشتو کې سوریه د فارس خلیج د لومړۍ جګړې او د کویټ د آزادولو له مهمو اړخونو څخه وه.
په ۱۹۹۱ کال کې یې د فارس خلیج د همکارۍ د شورا په ګډ پوځي امنیتي تړون کې د څارونکي په توګه ګډون وکړ.
دا خپلواکي د بشارالاسد د واکمنۍ پر مهال ساتل شوې وه او له لبنان څخه د وتلو، د سوریې کړکیچ، عرب لیګ ته د واک د بیرته ستنیدو او داسې نورو مسلو کې یې ځان څرګند کړ، دا وضعیت داسې دی چې د سوریې د اپوزیسیون یوه برخه هم د “حمدين صباحي” او د بشارالاسد پر داخلي سياستونو د خپلو سختو نيوکو په دوام کې، “لويس حسين” پر خپلې ملي خپلواکۍ ټينګار او ستاينه کوي.
د قونیترا آزادول درېیم مهم ټکي چې باید په دې برخه کې په پام کې ونیول شي، د ۱۹۷۳ کال د تشرین جګړې تجربه ده چې د قنیطره د ازادۍ لامل شوه.
د معاصرې سوریې په ټول تاریخ کې د تشرین جګړه د سوریې د حکومت یوازینۍ بریالۍ تجربه ده چې دمشق په دې وتوانید چې د خپلې خاورې یوه برخه د بهرني دښمن له نیواکه ازاده کړي.
بشارالاسد پلار او زوی له واکمنۍ مخکې د سوریې یوه برخه “د لبنان خپلواکي په اسکندرون ولایت باندې د ترکیې د حملې او په ګولان باندې د صهیونیسټ رژیم د حملې” په بڼه کې جلا شوې وه.
د ۱۹۷۳ په جګړه کې، حافظ اسد د اشغال شوي ګولان د یوې برخې په آزادولو کې بریالی شو، چې نن ورځ د “قنیترا ولایت” په نوم یادیږي.
د ویلو ده چې د بشار الاسد له نسکوریدو څو ساعته وروسته صهیونیسټي یرغلګر بیا دغې سیمې ته ننوتل.
چې په لبنان کې یې پورته او ښکته کېدل اسد پلار او زوی د واکمنۍ بله ځانګړتیا ده.
د لبنان هیواد د سوریې د خاورې یوه برخه وه چې د فرانسې لخوا د خپلواکو سیمو یا تش په نامه “دولتونو” د جوړولو په وخت کې، د فرانسې په مرسته، د عیسویانو په وخت کې لبنان ته خپلواکي ورکړل شوه لبنان له سوریې څخه د خپلواکۍ او جلا کیدو غوښتنه وکړه او د لبنان نوی هیواد جوړ شو.
له هغه وخت راهیسې د لبنان او سوریې ترمنځ ټولنیزې اړیکې دوام لري او حتی په ځینو مواردو کې د سوریې ولسمشران په لبنان کې ووژل شول، خو د امنیتي او پوځي لحاظه سوریه او لبنان له یو بل څخه جلا شول.
بشارالاسد پلار او زوی په دوره کې، دا اړیکې په بل ډول تعریف شوي ترڅو د لبنان خپلواکي تر پښو لاندې نه کړي؛
خو له بلې خوا بايد د دواړو هېوادونو ترمنځ امنيتي او پوځي اړيکې ټينګې شي.
د دې معاملې یوه برخه په لبنان کې د سوریې د پوځي حضور په بڼه جوړه شوه چې په ۱۹۸۲ کال کې پیل او تر ۲۰۰۵ کال پورې یې دوام وکړ او بله برخه یې د سوریې او د لبنان د مقاومت ترمنځ د ارتباط په بڼه جوړه شوه.
له رژیم سره د مقابلې ډول، د جوړجاړي او مقاومت جریان د دې دورې بله مهمه ځانګړنه ده چې باید له صهیونیسټ رژیم سره د سوریې او د بشارالاسد د رژیم د مقابلې ډول، د جوړجاړي او مقاومت بهیر وګڼل شي.
دصهیونیسټ رژیم په مقابل کښې باید ووایو چې دمشق دحافظ اسد په مشرۍ لومړی عرب هیواد وو چې دصهیونیستانو د ماتې خوند یې وخوړ چې بالاخره یې د ۱۹۷۳ کال د اوربند په موافقې او له صهیونیستانو په شاتګ کې په قونتیرا کې ځان څرګند کړ .
سوریه د اوسني جوړجاړي په وړاندې تر ټولو مهم خنډ ګڼل کیده. په وادي عرب کښې له صهيونېسټ رژيم سره د اردن د پادشاه حسين له موافقې وروسته د عمان او دمشق ترمنځ اړيکې خړې پړې شوې چې سوريه په دې لړ کې هېڅکله هم تر دباو لاندې نه ده راغلې او د فلسطين د مقاومت د مختلفو ډلو کوربه دی.
د تېرې پېړۍ په وروستیو کلونو او د نوې پېړۍ په پیل کې په دوو دورو کې امریکا هڅه وکړه چې سوریه نورماله کړي او له صهیونیسټ رژیم سره جوړجاړی وکړي، حتی د ګولان د بېرته نیولو په ژمنو سره؛ خو نه اسد او نه د اسد زوی دې فشارونو ته غاړه کیښوده.
لنډیز:
دا یادښت هغه مهال بشپړ شو چې موږ د “نوې پیړۍ په لومړۍ لسیزه کې د اقتصادي ودې دوره، د سوریې کړکیچ او کورنۍ جګړه، او په سوریه باندې بندیزونه او سخت اقتصادي فشار، په څیر مسلو ته اشاره وکړه.
تر ټولو لوړه اقتصادي وده د بشار الاسد د واکمنۍ په لومړۍ لسیزه کې تجربه شوه، چې د دې هېواد د منځنۍ طبقې د پیاوړتیا لامل شوه، او دویم او دریم باید په تفصیل سره ولیکل شي؛ ځکه په اصل کې دغو شیانو ته له پاملرنې پرته د بشارالاسد د رژیم سقوط ناشونی دی.
په پای کې باید وویل شي چې په سوریه کې د بشارالاسد کورنۍ ۵۴ کلنه واکمني نن پای ته ورسېده. خو له شک پرته دغه ۵۴ کاله د سوریې د تاریخ یوه مهمه برخه جوړوي. د اسد د واکمنۍ (پلار او زوی) دوره د نوې سوریې د ټول تاریخ له نیمایي څخه زیاته برخه جوړوي او د بل هر واکمن په څیر، دا دوره ډیر قوتونه او ضعفونه لري، ایا د سوریې خلک به دا دوره د “نوسټالیا” په توګه یاده کړي؟
تجربې ښودلې چې د سوریې خلک خپل تاریخ او کلتور ته ډیر ارزښت ورکوي او د دوی په منځ کې د “ملي غرور” احساس خورا پیاوړی او ژور دی.
د طالبانو د کورنیو چارو سرپرست وزیر سراج الدین حقاني وایي، داسې فکر باید ونشي، چې زه مشر یم او هره خبره مې باید ومنل شي.
هغه، چې ظاهرا یې اشاره ملاهبت الله ته وه، ویلي؛ خلک باید دین ته وبلل شي او دوی باید ځان ته نږدې شي.
حقاني ویلي، دوی خدای ته مسؤل دی او خدای به ورنه پوښتنه کوي.
د یادونې ده چې تر دې وړاندې هم سراج الدین حقاني د ملاهبت الله پر سیاستونو نیوکه کړې ده.
د طالبانو حکومت د تحریر الشام ډلې له لوري د سوریې حکومت نسکورولو او واک ته د یادې ډلې رسېدو له کبله مبارکي ویلي.
د طالبانو بهرنیو چارو وزارت څخه خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې دوی د سوریې له حکومت او تحریر الشام ډلې څخه غواړي چې واک په داسې ډول منتقل کړي، ترڅو د میلیونونو سوریایي وګړو ارمانونه پوره شي.
خبرپاڼه کې له تحریر الشام غوښتل شوي چې عمومي عفوه وکړي او ټول په ځان راټول کړي.
د طالبانو حکومت دغه راز له بهرنیو لوریو هم غوښتي چې له تحریر الشام سره مثبت سیاست وکړي.
ایران کې د افغانستان پخوانی سفیر عبدالغفور لېوال وایي، خلیلزاد یو ملت، هېواد او مظلومې نجونې د پوچو عقدو، کینې او حسادت قرباني کړل.
ښاغلي لېوال په خپله ایکسپاڼه لیکلي، د خلیلزاد احمقانه پیغور حیران کړی.
لېوال خلیلزاد ته د یو ځواکمن هېواد د مامورګي خطاب کړی.
نوموړی دا څرګندونې داسې مهال کوي چې تازه زلمي خلیلزاد په خپله ایکسپاڼه اشرف غني ته کنایه کې لیکلي وو “داسې خبرونه دي چې بشار الاسد په ابوظبۍ کې دی. که رښتیا وي دا به د ده او اشرف غني لپاره د خواخوږۍ فرصت وي!”
له سوریې څخه د دې هېواد د پرځول شوي ولسمشر بشارالاسد له وتلو وروسته، د افغان سولې په چارو کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت پخواني استازي زلمي خلیلزاد ولسمشر غني ته کنایه ویلې.
ښاغلي خلیلزاد په خپل ایکس کې ولیکل:« داسې خبرونه دې چې بشار الاسد په ابوظبۍ کې دی. که ریښتیا وي، دا به د ده او اشرف غني لپاره د خواخوږۍ فرصت وي!»
د ټولنیزو رسنیو کارونکو د نوموړي دې پوسټ ته غبرګونونه ښودلي دي.
د افغان ښځو د برخې یو فعالې ګلچهره یفتلي نوموړي ته لیکلي:« د دې ټولو غونډو او مجلسونو نوښتګر تاسو یاست، همداسې نه ده غلام صاحب؟»
د سیاسي چارو شنونکي ډاکتر برهاني بیا لیکلي:« دواړه کولای شي د خپلې بریالۍ ادارې په اړه خبرې وکړي.»
په ښاغلي خلیلزاد نیوکه ده چې د افغان سولې په خبرو اترو کې یې افغان حکومت څنډې ته کړی وو، او په لوی لاس یې د افغانستان جمهوري نظام طالبانو ته وسپاره.
د سویلي کوریا حکومت د دغه هېواد د دفاع پخوانی وزیر، کیم ینګ هاین نیولی دی.
راپورونه وایي، چې نوموړی د ولسمشر یون سوک یول له لوري د پوځي حکومت د اعلانولو په جرم نیول شوی دی.
کیم ینګ هاین د تېرې چهارشنبې پر ورځ د سویلي کوریا د ولسمشر له لوري د پوځي حکومت اعلان ته د توندو غبرګونونو له امله استعفا وکړه.