د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي، چې د امریکايي پلاوي او د ایران د استازو ترمنځ تازه خبرې “ډېرې ښې” وې او امکان لري چې ژر له دې لوري ښه خبرونه خپاره شي.

ټرمپ دا څرګندونې له خبریالانو سره د خبرو پر مهال کړې او ویلي یې دي، چې که څه هم د خبرو جزئیات نه‌شي شریکولای؛ خو “جدي پرمختګونه” په‌کې شوي دي.

نوموړي زیاته کړې: «نه پوهېږم چې په راتلونکو یوه یا دوو ورځو کې به ښه خبر درکړم که بد؛ خو داسې احساس کوم چې ښايي مثبت پرمختګونه وشي.»

د راپورونو له مخې، دغه خبرې د امریکا د ولسمشر ځانګړي استازي ستیف ویتکوف او د ایران د پلاوي ترمنځ د ایټالیا په پلازمېنه روم کې ترسره شوې دي.

حماسه میډیا ته رسېدلي اسناد ښيي، چې د پروان ولایت د طالبانو د عامې روغتیا رییس مولوي امدادالله په پراخ اداري فساد ککړ دی.

مولوي امدادالله د پروان ولایت د کوه صافي ولسوالۍ اوسېدونکی او ویل کیږي چې د کاپیسا د والي قاري بریال نږدې ملګری دی.

نوموړي مخکې له دې، د کاپیسا د عامې روغتیا ریاست د سمع شکایاتو له ریاست څخه د ادارې فساد په تور له دندې لیرې شوی وو.

د پروان د عامې روغتیا ریاست یو شمیر مامورین وایي مولوي امدادالله د یاد ریاست په تشکیلاتو کې د فساد پرته، د جېک موسسې له بودجې یې ځان او خپل ساتونکي ته شخصي معاشونه اخیستي، او په روغتونونو او کلینیکونو کې یې درمل کم کړي او هغه ډاکټران یې له دندو لرې کړي، چې د ده نه خوښېدل.

د ګڼو کارکوونکو او مراجعینو له شکایتونو سره سره نوموړی لاهم خپل کار ته دوام ورکوي او ویل کیږي چې د طالبانو حکومت د عامې روغتیا وزیر نور جلال جلالي له خوا یې ملاتړ کېږي.

د طالبانو حکومت د امربالمعروف ریاست چارواکو د لغمان په الینګار کې د موسیقي لسګونه الات سوځولي دي.

دوی ویلي، چې دا الات له تېرو څو میاشتو راهیسې د بېلابېلو ودونو له پروګرامونو راټول شوي دي.

په خپرو شویو تصویرونو کې لیدل کېږي، چې په یادو الاتو کې لوډسپیکر، ایم پي تري او نور ګڼ توکي دي.

د یادونې ده، چې د طالبانو حکومت نه یوازې لغمان؛ بلکې د هېواد په ګڼو ولایتونو کې هم ورته کړنې ترسره کړي دي.

تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) د پاکستان د پوځ ویاند احمد شریف چودري هغه څرګندونې شرموونکې بللي، چې پکې یې د یوه پاکستاني وینه د زرو افغانانو څخه ارزښتناکه ګڼلې وه.

دغه وسله‌والې ډلې په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې دا ډول څرګندونې د افغانانو د وینې ښکاره سپکاوی دی او دا به افغان ولس ته هېڅکله د منلو وړ نه وي.

ټي‌ټي‌پي همداراز هغه خبرې هم غندلي چې ګوندې افغانان د هند د سیاستونو وسیلې ګرځېدلي دي.

دوی د بلوڅ ملتپالو او د بشري حقونو فعالانو پر ضد د پوځ د ویاند څرګندونې هم غندلي او ویلي یې دي چې پوځ خپلې اصلي دندې له پامه غورځولي او د سیاسي او کرنیزو چارو په ګډون په بېلابېلو برخو کې لاسوهنې کوي.

د یادونې وړ ده چې احمد شریف چودري د یوې خبري غونډې پر مهال ویلي وو چې د یوه پاکستاني وینه تر زرو افغانانو ورته ارزښت لري.

نوموړي له افغانانو غوښتي وو چې د هند د پالیسۍ وسیلې نه شي او له ترهګرو ملاتړ ته د پای ټکی کېږدي.

د اروپايي اتحادیې د کمېسیون مشره اورزولا فون‌ در لاین وایي، اروپايي اتحادیه چمتو ده چې له امریکا سره سوداګریزې خبرې ژر او قاطعانه پرمخ یوسي.

نوموړې دا څرګندونې تېره ورځ له ولسمشر دونالډ ټرمپ سره تر یوه تلیفوني تماس وروسته کړي دي.

فون‌ در لاین په خپل پیغام کې لیکلي چې د دواړو لورو ترمنځ «ښه تماس» ترسره شوی او اروپايي اتحادیه ژمنه ده چې تر جولای نهمې پورې د یو اغېزمن توافق لپاره هڅې ګړندۍ کړي.

دا څرګندونې داسې مهال کېږي، چې ولسمشر ټرمپ اروپايي اتحادیې ته ګواښ کړی که موافقې ته ونه رسېږي، نو پر ټولو اروپايي وارداتو به ۵۰ سلنه تعرفه ولګوي.

فون‌ در لاین خبرداری ورکړی که خبرې اترې ناکامه شي، بروکسل به د ۱۰۰ میلیارد یورو په ارزښت د امریکایي توکو پر وارداتو تعرفې ولګوي.

د پاکستان “ایکسپریس ټریبیون” ورځپاڼې راپور ورکړی، چې د طالبانو حکومت د اسلام اباد په غوښتنه د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) یو شمېر غړي نیولي دي.

سرچینې وایي، نیول شویو کسانو کې هغه غړي هم شامل دي چې د ډلې لپاره یې د جلب و جذب مسؤلیت درلود.

راپور زیاتوي، دا لومړی ځل دی چې طالبان د پاکستان د غوښتنو له مخې پر ټي‌ټي‌پي داسې پراخ اقدامات کوي.

یادې ورځپاڼې ویلي، چې دا اقدامات کابل ته د پاکستان د ځانګړي استازي د سفر په پایله کې شوي دي.

د طالبانو حکومت تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وایي، چې د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین په بشپړ ډول لیونی شوی او اوسني بریدونه‌یې نه یوازې بې‌دلیله دي، بلکې د روسیې راتلونکی هم ګواښي.

ټرمپ دا څرګندونې وروسته له هغې کړي، چې روسیې په بې‌ساري توګه په لسګونو ډرون بریدونه پر اوکراین وکړل، چې په پایله کې یې لږ تر لږه ۱۳ کسان وژل شوي دي.

نوموړي په خپله ټولنیزه شبکه «تروث سوشال» کې لیکلي: «ما تل له پوتین سره ښې اړیکې لرلې، خو داسې ښکاري چې اوس یو څه پرې اغېز کړی. هغه بې‌دلیله خلک وژني، نه یوازې سرتېري، بلکې ښارونه‌یې هم په نښه کړي.»

ټرمپ زیاته کړې: «ما تل ویلي چې پوتین ټول اوکراین غواړي، نه یوازې یوه برخه‌یې. که دا پلان عملي کړي؛ نو دا به د روسیې پای وي.»

ولسمشر ټرمپ همداراز د اوکراین پر ولسمشر ولودیمیر زلنسکي هم نیوکه کړې او ویلي‌یې دي، چې د هغه څرګندونې د سولې لپاره ستونزې جوړوي.

ټرمپ ټینګار کړی چې دا جګړه د پوتین، زلنسکي او بایډن ده، نه د هغه، او یوازې دی هڅه کوي چې د نړۍ دا “ستر او بدرنګه اورونه” مړه کړي.

د فرانسې ولسمشر امانوېل مکرون د خپل آسیایي سفر په پیل کې هیله ښودلې چې هېواد به یې وکولای شي له آسیايي هېوادونو سره د دفاع، انرژۍ او تخنیکي نوښت په برخو کې هوکړې ته ورسېږي.

نوموړي دا څرګندونې د یکشنبې په ورځ، د مې ۲۵مه، ویتنام ته تر رسېدو وروسته وکړې، او ویې ویل چې د دې سفر هدف د فرانسې او آسیايي هېوادونو ترمنځ د اړیکو پراخول دي.

ټاکل شوې چې مکرون له ویتنام وروسته اندونیزیا او سنګاپور ته هم سفر وکړي او د آسیا په یو له مهمو دفاعي کنفرانسونو «شانګریلا ډیالوګ» کې ګډون او وینا وکړي.

هغه په یوه پیغام کې لیکلي: «موږ دلته راغلي یو، څو زموږ اړیکې د دفاع، انرژۍ، نوښت او کلتوري تبادلو په برخو کې لا ژورې کړو.»

دا سفر داسې مهال ترسره کېږي چې فرانسه او اروپايي اتحادیه هڅه کوي د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د سختو سوداګریزو تګلارو په مقابل کې له آسیا سره خپلې اقتصادي اړیکې پراخې کړي.

لیکوال: دوکتور هاتف مختار
د یو افغان وګړي په توګه، زه دا بنسټیزه پوښتنه مطرح کوم: د طالبانو د حکومت بهرنۍ پالیسي څوک جوړوي، او ایا دا پالیسي په ریښتیا سره د ټول افغان ملت استازیتوب کوي، لکه څنګه چې دوی یې ادعا کوي؟ دوی په دوامداره توګه د ټولو هېوادونو په اړه د متوازنې بهرنۍ پالیسۍ خبره کوي؛ خو زه په کلکه باور لرم چې دوی نه یوازې د یوې متوازنې پالیسۍ مفهوم او د نړیوالو قوانینو او اصولو پر بنسټ د هغې د جوړولو په اړه کافي پوهه نه لري؛ بلکې د دوی کړنې دا په ډاګه کوي چې دوی د نړیوالو اړیکو د معاصر چوکاټ او د دیپلوماسۍ د اصولو سره سم عمل نه کوي.

د نړیوالو اړیکو او نړیوال قانون له مخې، یوه متوازنه بهرنۍ پالیسي هغه ده، چې د ملي ګټو ساتنه وکړي، د نړیوالو تړونونو او کنوانسیونونو درناوی وکړي، د بشري حقونو نړیوالو معیارونو ته ژمن وي او د نړیوالې ټولنې سره د متقابل احترام، شفافیت او همکارۍ پر بنسټ تعامل وکړي؛ خو د طالبانو کړنې لکه پر ښځو او اقلیتونو د سختو محدودیتونو لګول، د رسنیو سانسور، او د نړیوالو بشري حقونو د اصولو څخه سرغړونه دا په ډاګه کوي چې د دوی پالیسي نه یوازې له نړیوالو نورمونو سره په ټکر کې ده؛ بلکې د یوه ټولشموله، عادلانه او مشروع نظام د جوړولو لپاره اړین باور هم نه رامنځته کوي.

د طالبانو بهرنۍ پالیسي، چې ظاهراً د دوی د بهرنیو چارو وزارت او مشرتابه لخوا جوړېږي، تر ډېره د ایډیالوژیکي او محدودو لیدلورو پر بنسټ ولاړه ده، نه د نړیوالو دیپلوماتیکو اصولو، د ملګرو ملتونو د منشور، یا د نړیوالو اړیکو د معاصرو تیوریو پر بنسټ.

د مثال په توګه، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا او نورو نړیوالو بنسټونو له خوا د بشري حقونو په اړه راپورونه او غوښتنې، لکه د نجونو پر زده‌کړو او د ښځو پر کار او عامه ونډې د بندیزونو لرې کول، د طالبانو له خوا په دوامداره توګه رد شوي دي.

دا کړنې د نړیوالو قوانینو، په ځانګړي توګه د بشري حقونو نړیوالې اعلامیې (UDHR) او د ښځو پر وړاندې د تبعیض د له منځه وړلو کنوانسیون (CEDAW) سره په ټکر کې دي، چې د نړیوالې ټولنې له لوري د طالبانو د رسمیت پېژندنې مخه نیسي او د سیمه‌ییزو او نړیوالو شریکانو سره د باور پر بنسټ اړیکو جوړولو ته زیان رسوي.

د طالبانو د بهرنۍ پالیسۍ ادعا شوی “توازن” نه یوازې له نړیوالو معیارونو سره سمون نه لري، بلکې په عملي توګه د شعارونو او ظاهري ژمنو په کچه پاتې ده.
د نړیوالو اړیکو تیوریو له مخې، یوه متوازنه پالیسي د متقابل احترام، د دولتونو د خپلواکۍ درناوي، او د نړیوالو تړونونو پر پلي کولو ولاړه وي؛ خو طالبانو نه یوازې دا چې د نجونو د زده‌کړو او د ښځو د کار د حقونو په برخه کې له نړیوالو اصولو سرغړونه کړې، بلکې د نړیوالو ترهګرو ډلو، لکه القاعدې، سره د اړیکو په اړه هم جدي نړیوالې اندېښنې راپورته کړي دي.
د بېلګې په توګه، د القاعدې د مشر ایمن الظواهري په ۲۰۲۲ کال کې په کابل کې وژل کېدل د دې ثبوت دی چې طالبانو د دوحې تړون (۲۰۲۰) د ژمنو په ځانګړي توګه د ترهګرۍ ضد مبارزه او ترهګرو ډلو ته د پناه‌ځای نه ورکولو په پوره کولو کې پاتې راغلي دي.

دا کړنې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پرېکړه‌لیکونو (۱۲۶۷ او ۱۳۷۳) او د نړیوالو امنیتي نورمونو سره په مستقیمه توګه په ټکر کې دي، چې د طالبانو د بهرنۍ پالیسۍ اعتبار نور هم کمزوری کوي.

د طالبانو د بهرنۍ پالیسۍ جوړوونکي د نړیوالو اړیکو د پیچلو میکانیزمونو او دیپلوماتیکو نورمونو په اړه کافي تخصص او تجربه نه لري.
دوی د نړیوال قانون پر ځای، د خپل ایډیالوژیکي لید او داخلي اجنډا پر بنسټ عمل کوي، چې دا د یوې اغېزناکې او مشروع بهرنۍ پالیسۍ لپاره کافي نه دی.

د نړیوالو اړیکو د تیوریو له مخې، یو دولت هغه وخت نړیوال مشروعیت ترلاسه کولی شي، کله چې د خپل ملي حاکمیت او داخلي پالیسیو ترمنځ توازن وساتي او د نړیوالو نورمونو، لکه د بشري حقونو، د ښځو د حقونو، او د بیان د ازادۍ د اصولو درناوی وکړي؛ خو د طالبانو د پالیسیو یو اړخیزه او محدودوونکې بڼه لکه د ښځو پر وړاندې سیستماتیک تبعیض او د اقلیتونو د حقونو سلبول د دوی د بهرنۍ پالیسۍ د ناکامۍ او د نړیوالې ټولنې له لوري د منزوي کېدو لامل شوي دي.

د یوې قوي، مشروع او باوري بهرنۍ پالیسۍ لپاره، طالبانو ته اړینه ده چې د نړیوالو اړیکو پر اصولو لکه د دولتونو د خپلواکۍ درناوی، د بشري حقونو ساتنه، او د نړیوالو سازمانونو لکه ملګرو ملتونو او د بشري حقونو د نړیوالې شورا سره پر فعاله همکاري عمل وکړي او پرته له دې، د دوی د “متوازنې پالیسۍ” ادعا به یوازې یو خالي شعار پاتې شي، چې نه یوازې د افغان ولس د هیلو او اړتیاوو استازیتوب نه کوي، بلکې د نړیوالې ټولنې له لوري هم د باور وړ نه دی.
که طالبان د نړیوالو قوانینو او اصولو درناوی ونه کړي او د ټولشموله، عادلانه او د ټولو افغانانو استازیتوب کوونکي نظام په جوړولو کې پاتې راشي، نو نه یوازې به د نړیوالې ټولنې له ملاتړ او مشروعیت څخه محروم پاتې شي، بلکې افغانستان به د تلپاتې بې‌ثباتۍ، اقتصادي بحران او نړیوالې انزوا له جدي خطر سره مخامخ شي، چې پایلې به یې د ټول ولس لپاره فاجعه‌بار وي.

په پایله کې، د طالبانو د بهرنۍ پالیسۍ په اړه، دوی باید د نړیوال قانون پر بنسټ یو ټولشموله او مشروع چلند غوره کړي، د بشري حقونو نړیوالو معیارونو ته ژمن وي، او د نړیوالې ټولنې سره د شفافیت او همکارۍ پر بنسټ اړیکې جوړې کړي.

د دوی اوسنۍ پالیسي، چې د ایډیالوژۍ او محدودیت پر بنسټ ده، نه یوازې د نړیوالو اصولو سره سمون نه لري، بلکې د یوې سوله‌ییزې، با ثباته او پرمختللې ټولنې د جوړولو مخه نیسي.
که طالبان غواړي چې نړیوال مشروعیت ترلاسه کړي، نو اړینه ده چې د خپلې پالیسۍ بنسټیز اصلاحات راولي او د نړیوالو قوانینو او د ټولنې د ټولو اړخونو د حقونو درناوی وکړي. پرته له دې، د دوی د بهرنۍ پالیسۍ ناکامي به د افغانستان د راتلونکي لپاره ورانوونکې پایلې ولري.

یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ  یې کټ مټ دلته خپروو.

د پاکستان د پوځ ویاند، احمد شریف چودري، ویلي چې افغانستان باید ترهګرو ته پناه ور نه کړي.

نوموړی وایي، دا عناصر”ترهګر” د پاکستان، سیمې، او اسلام پر ضد فعالیت کوي.

چودري زیاتوي چې افغانستان د پاکستان ورور اسلامي هېواد دی؛ خو ستونزه له هغو کسانو سره ده چې د هند له خوا پیسې اخلي او د پاکستان پر ضد فعالیتونه کوي.

هغه پر افغانانو غږ کړی، چې خپل هېواد دې د ترهګرو خوندي ځای نه ګرځوي.