د غور ولایت د مرغاب ولسوالۍ یوه ۱۸ کلن اوسېدونکی، چې شپږ میاشتې وړاندې د کار لپاره ایران ته تللی و، د اسراییلو د هوایي برید په نتیجه کې وژل شوی دی.

د نوموړي پلار، عبدالغني رسنیو ته ویلي چې زوی یې د اسراییلو برید کې وژل شوی.

د پېښې پر مهال درې نور افغان ځوانان هم ټپیان شوي، چې د وژل شوي ځوان ملګري بلل شوي دي.

تر دې دمه د طالبانو حکومت او ایراني چارواکو په دې اړه څه نه دي ویلي.

لیکوال: دوکتور هاتف مختار
اوس‌مهال داسې هیڅ قاطع شواهد نشته چې د دریمې نړیوالې جګړې پیل ښيي؛ خو جيوپوليټيکل تاوتريخوالی (اوکراین-روسیه، ایران-اسراییل، چین-تایوان) خطر یې ډېر کړی دی.
د اټومي وسلو مخنیوی او ډیپلوماسي لا هم د لویې جګړې مخه نیسي.
د دې موضوع د لا ښه پوهېدو لپاره، اړینه ده چې بېلابېل اړخونه وڅېړل شي.

درېیمه نړیواله جګړه به څنګه وي؟
که درېیمه نړیواله جګړه پیل شي، دا به د ټیکنالوژۍ پرمختګ او د عصري جګړو د ماهیت بدلون له امله د تېرې پیړۍ جګړو سره هیڅ ورته والی ونه لري.
دا جګړه به ښايي د څو ډولونو جګړو ترکېب وي:
۱:- عسکري جګړه
د پرمختللو وسلو پراخ کارول، لکه بالستیک توغندي، بې پیلوټه الوتکې (ډرونونه)، د هوايي دفاع سیستمونه په وچه، هوا، او سمندر کې جګړې به کلیدي رول ولري.

۲:- سایبري جګړه
په مهمو زیربناوو لکه برېښنا، بانکې سیستمونو، او مخابراتو باندې سایبري بریدونه کولی شي اقتصادونه فلج کړي، دولتي هیکېنګ او ناسم معلومات (ډیس انفورمیشن) به د خلکو مورال کمزوري کولو لپاره وکارول شي.

۳:- اقتصادي جګړه
بندیزونه، د اکمالاتو سلسلې پرې کول، او د انرژۍ سرچینو (تېلو او ګازو) محدودیت به د غیر نظامي وسلو په توګه وکارول شي.

۴:- مصنوعي ذکاوت او روباټیک
د مصنوعي ذکاوت الګوریتمونه به په جګړه کې د چټکو پریکړو، اتومات وسلو لارښوونې، او جاسوسي معلوماتو تحلیل لپاره وکارول شي، اتومات ډرونونه او جنګي روباټونه به بې ساری رول ولوبوي.

۵:- اټومي جګړه
په بدترینه سناریو کې، د اټومي وسلو کارول کولی شي د ښارونو پراخه ویجاړي او د میلیونونو خلکو مرګ ژوبله رامنځته کړي، حتی یوه محدوده اټومي جګړه به چاپیریال او انساني ژوند ته ویجاړونکې اغیزې ولري.

۶:ـ نوي جنګي میدانونه
فضا به د جاسوسي او مخابراتي سپوږمکېو لپاره ستراتیژیک میدان شي، او د سمندرونو ژورې به د اټومي اوبو لاندې کښتیو لپاره د جګړې ډګر وي.
د نړیوال اقتصاد د یو بل سره تړلې طبیعت له امله، دا جګړه به ښايي پر ملکي وګړو پراخه اغیزې ولري، لکه د خوراک او انرژي کمښت او د جبري کډوالۍ زیاتوالی.

کوم هېوادونه به په کې ښکېل وي؟
په درېیمه نړیواله جګړه کې د ښکېلو خواوو ترکېب به په لومړني محرک پورې اړه لري؛ خو د اوسنیو اتحادونو او تاوتریخوالي پر بنسټ، لاندې سناریو انځور کېدی شي:

۱:-لوېدیځ بلاک
-متحده ایالتونه: ناټو او د نړۍ لومړۍ نمبر نظامي، اقتصادي، او ټیکنالوژي قدرت.
– ناټو: اروپايي هېوادونه لکه بریتانیا، فرانسه، جرمني، او پولینډ، چې په ځانګړي ډول د اوکراین په ملاتړ فعال دي.
– جاپان، سویلي کوریا، اسټرالیا: د متحده ایالاتو کلیدي متحدان د هند- آرام سمندر په سیمه کې، په ځانګړې توګه د چین پر وړاندې.
-‌ مخالف بلاک:
-‌ روسیه: د اوکراین جګړې او له لوېدیځ سره د ټکر له امله به یو مهم لوبغاړی وي.
– چین: د مخ پر ودې اقتصادي او نظامي قدرت په توګه، په ځانګړې توګه د تایوان په قضیه کې.
-‌ کوریای شمالی: د چین او روس د احتمالي متحد په توګه، د اټومي تهدید وړتیا لري.

-‌ بې طرفه یا متلزل هېوادونه:
-‌ هندوستان: د روس او لوېدیځ سره د متوازنو اړیکو له امله، ممکن بې طرفه پاتې شي یا د منځګړي رول ولوبوي.
-‌ ځینې افریقایي او د لاتین امريکايي هېوادونه: د جګړې له اصلي مرکزونو د لرې والي له امله، ممکن په حاشیه کې پاتې شي.
ممکنه سناریوګانې:
څو سناریو کولی شي د نړیوالې جګړې جرقه واچوي:

1:ـ د اوکراین د جګړی شدت:
که روسیه د تاکتیکي اټومي وسلو کار وکړي یا ناټو په مستقیم ډول په جګړه کې ښکېل شي، ممکن لویه جګړه پیل شي.

2:ـ د تایوان بحران:
په تایوان باندې د چین برید کولی شي متحده ایالات او متحدین یې په مستقیمې جګړې کې راکش کړي.

3:ـ د ایران او اسراییلو شخړه:
د دې دواړو ترمنځ د بریدونو شدت زیاتېدل، په ځانګړې توګه که د ایران اټومي پروګرام پرمختګ وکړي، کولای شي منځني ختیځ په جګړه کې بدلون راولي او نړیوال قدرتونه په کې راکش کړي.

4:ـ پراخه سایبري جګړه:
یو لوی سایبري برید (لکه د متحده ایالاتو یا چین د بریښنا شبکې فلج کول) کولای شي نظامي غبرګون رامنځته کړي.

5:ـ محاسباتي تېروتنه:
له تاوتریخوالي ډکو سیمو کې غلط فهم (لکه د چین سمندر) کولای شي په چټکۍ نظامي شخړې ته ورسېږي.

پایلې
دريمه نړيواله جګړه، د خپل ويجاړونکي ماهيت له امله، به بې سارې پايلې ولري:

-‌ انساني: د لسګونو ميليونو خلکو مرګ، پراخه کډوالي، او د ټولنو له‌منځه تلل.
ـ اقتصادي: نړيوال ريسيشن، د اکمالاتو سلسلې ويجاړي او د مالي بازارونو سقوط.
-‌ چاپيريالي: که اټومي وسلې وکارول شي، اټومي ژمی او د اکوسيسټمونو ويجاړي به رامنځته شي.
ـ‌ سياسي: د نړيوال نظم بدلون، د ملګرو ملتونو په څير نړيوالو بنسټونو کمزوري کېدل، او د نوو قدرتونو راټوکېدل.

د مخنيوي لارې
د داسې یوې فاجعې د مخنیوي لپاره، لاندې اقدامات اړین دي:

1:ـ فعاله ډيپلوماسي: د تاوتریخوالي کمولو لپاره څو اړخیزې خبرې اترې، په ځانګړې توګه په اوکراین، تایوان، او منځني ختیځ کې.
2:ـ د وسلو کنټرول: د اټومي تړونونو بیا تازه کول او د سایبري او اتومات وسلو د خپریدو محدودول.
3:ـ د مخنیوي پیاوړتیا: د نظامي توازن ساتل د تهاجمي کړنو د مخنیوي لپاره.
4:ـ اقتصادي همکاري: د متقابل اقتصادي وابستګي پیاوړتیا د جګړې محرکاتو کمولو لپاره.

پایله
نړۍ اوس د دریمې نړیوالې جګړې په درشل کې نه ده، خو د تاوتريخوالي او ستراتيژيک رقابت له امله خطر يې تر بل هر وخت زیات دی.
درېیمه نړیواله جګړه به د پرمختللې ټیکنالوژۍ او د عصري نړۍ د یو بل سره تړل شوی حالت له امله، یوه بې سارې فاجعه وي؛ خو هوښیاره ډیپلوماسي، نړیواله همکاري، او قوي مخنیوی کولی شي دا خطر کم کړي.
د نړۍ راتلونکې د نن ورځې مشرانو پر پریکړو پورې تړلې ده، د همکارۍ یا د سینه وهلو، سولې یا جنګ ترمنځ انتخاب د دوی په لاسونو کې دی.

یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ  یې کټ مټ دلته خپروو.

جینوا کې افغان سفیر نصیر احمد اندېشه د ایران او اسرائیل جګړې اندېښمن کړی.

هغه پر خپله ایکس‌پاڼه یو شعر خپور کړې او ویلي چې«ایران نه وي؛ د ده ځان هم نشته.»

دا په داسې حال کې ده، چې له تېرو څو ورځو راهیسې ایران او اسرائیل تر ټولو سختې جګړه کې ښکېل شوي.

الجزیرې د سیمه‌ییزو سرچینو په حواله راپور ورکړی چې د سې‌شنبې په ورځ د اسراییلي بریدونو له امله په غزه کې ۷۴ کسان وژل شوي دي.

د طبي سرچینو په وینا، لږ تر لږه ۵۶ قربانیان هغه کسان وو چې د بشري مرستو په لټه کې وو.

د غزې د روغتیا وزارت ویلي، په تېرو ۲۴ ساعتونو کې لږ تر لږه ۶۱ جسدونه روغتونونو ته انتقال شوي او ۳۹۷ نور ټپیان شوي دي.

د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر له پیل راهیسې د جګړې له امله د وژل شویو شمېر ۵۵ زرو ته او د ټپیانو شمېر له ۱۲۹ زرو څخه اوښتی دی.

د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان د اسراییلو له لوري د ایران د ملي راډیو تلویزیون (صدا و سیما) پر ودانۍ وروستی برید په سختو ټکو غندلی دی.

نوموړي په خپل پیغام کې ویلي: «زه د هېواد له دفاعي ځواکونو، که هغه په نظامي ډګر کې وي یا د اطلاعاتو او خبر رسونې په برخه کې، چې په ژمنتیا او هوښیارۍ سره یې خپل مسؤلیتونه ادا کړي، مننه او قدرداني کوم.»

پزشکیان دا څرګندونې وروسته له هغې وکړې چې تېره ورځ اسراییلو د صدا و سیما تلویزیون ودانۍ په توغندیو وویشته او درې تنه یې پکې ووژل.

په ورته مهال، د اسراییلو د دفاع وزیر یسرائیل کاتز هم اعلان کړی چې د سه‌شنبې په ورځ به د اسراییلو هوایي ځواک په تهران کې ډېر مهم او ستراتیژیک هدفونو، په شمول د حکومت پورې اړوند مرکزونه او حیاتي زېربناوې، په نښه کړي.

د ایران د بشري حقونو یو بنسټ هرانا وېب‌پاڼې د سې شنبې په ورځ راپور ورکړی چې د اسرائیل د بریدونو له پیل راهیسې په ایران کې ۴۵۲ تنه وژل شوي او ۶۴۶ نور ټپیان شوي دي.

تر اوسه د ایران حکومت د دې شمېرې په اړه رسمي نظر نه دی ورکړی.

د هرانا په وینا، د وژل شویو له ډلې ۲۲۴ تنه ملکي وګړي، ۱۰۹ تنه پوځیان او د پاتې ۱۱۹ تنو هویت تر اوسه نه دی څرګند.

یوه اسراییلي چارواکي د سه شنبې په ورځ تلگراف ورځپاڼې ته ویلي چې تر دې دمه ایران شاوخوا ۴۰۰ بالستیک توغندي او سلګونه بې‌پیلوټه الوتکې (ډرونونه) پر اسراییل توغولي دي.

دغه چارواکي چې د نوم نه ښودلو په شرط یې خبرې کړې، ویلي چې ایران د اسراییل نظامي او ملکي اهداف په نښه کړي

نوموړي د مرګ‌ژوبلې په اړه معلومات نه دي ورکړي.

کاناډا مېشتو ایرانیانو د ايران او اسرائيل تر منځ د اوربند غوښتنه وکړه.

دوی د یو لاریون په ترڅ کې ویلي، چې د خپلو کورنيو د امنيت اندېښنه لري او ټينګار يې کړی چې د ايران خلک سولې ته لېواله دي.

د راپورونو له مخې، د جګړې له پيل راهيسې ۲۲۰ ايرانيان او ۲۴ اسرائيليان وژل شوي دي.

‏د اسراییلو د دفاع وزیر یسرائیل کاتز اعلان کړی چې د دغه هېواد هوایي ځواک به د سه‌شنبې په ورځ په تهران کې مهم او ستراتیژیک هدفونه بمبار کړي.

نوموړي ویلي چې دغه بریدونه به د ایران د حکومت اړوند مرکزونه، مهمې نظامي پوستې او حیاتي زېربناوې په نښه کړي.

کاتز ټینګار کړی چې اسراییل له ایران سره هېڅ ډول خبرې یا مذاکرات نه کوي او دا اقدام یې د خپل امنیتي سیاست یوه برخه بللې.

د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ویاندې، ماریا زاخارووا، ویلي چې امریکا د روسیې او امریکا ترمنځ راتلونکي مذاکرات لغوه کړي دي.

دغه خبرې اترې د دواړو هېوادونو د ډیپلوماتیکو اړیکو د عادي کولو لپاره پلان شوې وې.

زاخارووا د لغوه کېدو لامل نه‌دی څرګند کړی، خو هیله یې څرګنده کړې چې دغه وقفه اوږده نه‌شي.

تر دې وړاندې روسي او امریکایي چارواکو دوه ځله په استانبول کې سره لیدلي وو.

روسیې تېره اونۍ ویلي و، چې راتلونکې خبرې به په مسکو کې وشي.