لیکوال: مشتاق رحیم
د میلاد نه ۳۰۰۰ کاله دمخه یونان کې ښار دولتونه (city state) وو، لږ نفوس، د حکومتولۍ وړوکی جوړښت وو، د میلا نه ۵۰۰ کاله دمخه یرغلونه شو، وړو جوړښتونو نور کار نه ورکولو، د سیمو، دولتونو او ولسونو د خوندیتوب اړتیا ته په کتو امپراتوریو ته مخه شوه، اوومې او اتمې پیړۍ پر مهال امپراتورۍ کمزورې شوې، نفوس دیر شو، د منځني سایز جوړښتونو ته اړتیا پیدا شوه او سلطنتونو د امپراتوریو ځای ونویولو. سلطنتونو د خپل اغیز او سلطې د غزونې په لړ کې یو بل سره جنګونه او جګړې پیل کړې، د حل لار ملت – دولت کې وموندل شو، د جوړجاړي لار برابره شوه، د باندنیو خطرونو ویره چې کمه شوه، ولس او دولت ترمنځ د حق غوښتنې شخړې پیدا شوې، پوهانو د ټولنیز تړون بحث ته مخه کړه، حکومتولي د پرمختګ یو نوي پړاو ته داخل شوه. کله چې ملت – دولت خونړی شو، د نړیوال نظم بحث مطرح شو، د ملتونو ټولګی (league of nations) یې جوړ کړ، ښه نتیجه یې نه درلوده، ملګري ملتونو ته مخه شوه. ولسواکي پس له څه دپاسه دریو پیړیو د عصر د بدلونونو په لړ کې ګنګسیت سره مخامخ ده، سلګونه پوهان لګیا دي د اصلاح او بدیل بحثونه مطرح کوي. د لیږد بهیر د مدیریت په پار علمي-ولسي هلې ځلې روانې دي.
بله خوا مونږ یو، د پیغمبر کریم (ص) د رحلت نه را وروسته مو ټول وخت د واک په سر په جنګونو تیر کړ، د لیږد بهیر هر مهال خونړی وو. نړۍ د ۱۴۰۰ کلونو په اوږدو کې له بیلا بیلو پړاونو په تیرولو د بدلونونو خورا ډیر بهیرونه شاته پریښودل، خو مونږ لا هم په ځای ولاړ یو، د زماني بدلونونو لخوا راپورته شویو پوښتنو ته د ځواب لټولو هڅه مو کله هم نه ده کړې. یوازینی ابتکار مو همدومره دی چې استبدادي یا ټولواکو نظامونو ځان ته مذهبي لوحې ټاکلي او مونږ ورسره منلي.
د ښار دولت نه تر ملت دولت، تر اروپايي ټولنې یا د متحده ایالتونو غوندې جوړښتونه د پوهانو د بحثونو د مطرح کولو، د ټولنیزو رهبرانو لخوا د مبارزې او د ولسي خوځښتونو په بدل کې رامنځ ته شوي. همدا لامل دی چې نړۍ د عصر د اړتیاوو سره برابره مخ ته روانه ده او په دغه نړۍ کې اسلامي برخه منجمده او په ځای ولاړه ده. سیاسيفقه نشته، نویو ټولنیزو پدیدو ته ځواب د تیر په عبارتونو ورکول کیږي، نویو پنځونو ته یوازې عکس العمل ښودل کیږي، هغه هم داسې چې د چاپ ماشین ۱۵۰۰ز کې شیطان وي، خو ۳۳۰ کاله وروسته بیا د کار او کمال شی!
ترڅو چې د یو تمدن په توګه د اسلامينړۍ پوهان (په ځانګړې توګه د “مباحو” علومو پوهان) اغیزناک شخصیتونه او منسجم ولسونه د بدلون لور ته خوځښت لپاره د سړې سینې او د یو بل د اوریدو په هوډ مباحثې ته داخل نه شي، د علمي بحث په رڼا کې د بدلون په لور د تلو تکل ونکړي، فکر نه کوم چې حالت مو ښه شي. د ښه کیدو نه تیر، دا کنګل ولاړ وضعیت داسې حالات جوړ کړی چې ملتونه او ولسونه اړ دي چې د انجماد نه د وتلو په تکل کې د نوو تمدونونو تقلید وکړي، بلې خوا ته مخه کړي. ډیرو دا کار پیل کړی، نور ورته کنځل کوي، بد رد وته وايي، خو دغه کنځل نه هغوی له بل خوا تګ را ګرځولی شي او نه هم زمونږ حالت بدلولی شي.
