د ایران د اسلامي شورا استازي فداحسین مالکي ویلي، طالبانو لاهم د دوی حقابه نه ده ورکړې.
د ایراني رسنیو د راپوورنو له مخې، هغه څه چې د حقابې په نوم دوی ته ورکړل شوي؛ په حقیقي معنی سیلاب وو، نه حقابه.
د طالبانو حکومت تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي؛ خو تر دې وړاندې یې ویلي وو، چې د ایران حقابې ته ژمن دي.
د یادونې ده چې د هلمند په سیند کې د ایران حقابه یوه جنجالي موضوع ده، چې ایران پرې هر وخت توند غبرګون ښيي.
د افغان سولې لپاره د امریکا ځانګړي پخواني استازي زلمي خلیلزاد له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو په اړه د امریکا د استازو جرګې د بهرنۍ اړیکو کمېټې پر راپور نیوکه کړې.
که څه هم ټاکل شوې چې یاد راپور به نن خپور شي؛ خو خلیلزاد ویلي چې د دغه راپور ځینې برخې یې له سي بي ایس رسنۍ خپرې شوې دي.
خلیلزاد ویلي، په راپور کې راغلي چې د امریکا پوځ د خبرو په وخت کې له طالبانو سره ښکېل نه وو او که حقیقت همدا ډول وي؛ نو دا راپور غلط دی.
د یادونې ده چې دا راپور د درې کالونو څېړنه ده، چې د مکمکال او د امریکا استازو جرګې د بهرنیو اړیکو کمېټې له لوري رهبري شوی.
د امریکا د استازو جرګې د بهرنیو اړیکو کېټې مشر مکمکال وايي، چې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو مسئله، به د امریکا له ټاکنو وروسته هم دوام وکړي.
نوموړي له سي بي اس سره په مرکه کې ویلي، په دې اړه لاهم څېړنې روانې دي او د کابل پر هوايي میدان د داعش ډلې د برید ترڅنګ ګڼې نورې بې ځوابه پوښتنې شته، چې باید دفاع وزارت او اړوند بنسټونه یې ځواب کړي.
د هغه په خبره، که بهرنیو چارو وزارت په قانوني ډول دا پروسه مخته وړې وی؛ نو ښايي، د دغو پېښو مخنیوی شوی وی.
د یادونې ده چې تر دې وړاندې یادې کمېټې په دې اړه د بهرنیو چارو وزیر انتوني بلنکین هم احضار کړی وو.
حالوش اژانس خبر ورکړی، چې ایران نن سهار د یو افغان په شمول شپږ تنه اعدام کړي دي.
یاد کسان د ایران په زاهدان ښار کې اعدام شوي.
د سرچینې د معلوماتو له مخې، دغه کسان د نشهيي توکو پر قاچاق تورن وو.
حالوش لیکلی، په اعدام شویو کسانو کې څلور نفره بلوڅان او یو د نور محمد نورزي په نوم افغان دی، چې د نیمروز ولایت اوسېدونکی دی.
دوی د شپږم کس په اړه څه نه دي ویلي.
د یادونې ده چې ایران په تېرو اتو میاشتو کې تر سلو ډېر کسان د نشهيي توکو او بېلابېلو جرمونو په تور اعدام کړي.
متحده عربي اماراتو کې د افغانستان شارژدافیر احمد سیر داودزی وايي، په تېرو دوه نیمو کالو کې یې افغانانو ته په سخت ډول قونسلي خدمات وړاندې کول؛ خو دا چاره د یو مشروع حکومت له ملاتړ پرته ناشونې وه.
نوموړی وايي، ځینې عربي هېوادونو د ملګرو ملتونو د قانون پر اساس اړ وو، چې د کډوالو د ستونزو حل کولو لپاره قونسلۍ طالبانو ته وسپاري؛ خو په اروپايي هېوادونه بیا د کډوالو ستونزه نشته او اروپايي هېوادونه غواړي چې د جمهوریت تر چتر لاندې په خپلو هېوادونو کې شته قونسلۍ له طالبانو سره وصل کړي.
ښاغلی داودزی نیوکه کوي چې طالبان په یو جیب کې د امارت او په بل جیب کې د جمهوریت ټاپه ګرځوي او هر یو کې چې ګټه وه هماغه استعمالوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار ویلي، پاکستان په کابل کې یې له یوې پیالي چای ښه ورځ نه ده لېدلې.
هغه دا خبرې د جمهوري نظام تر سقوط وروسته د فیض حمید له لوري په کابل کې د قهوې څکلو ته په کنایې کړې دي.
فیض حمید تر سقوط وروسته کابل کې د قهوې ګیلاس په لاس او د پاکستان خبریال ته یې صفت کوي.
د ډار په خبره، پاکستان لاهم د هغه یو ګیلاس چایو بیه پرې کوي.
هغه دغه راز د طالبانو حکومت پر وړاندې د عمران خان پر سیاست هم نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې د پاکستان ډېرې ستونزې د عمران خان له واکمنۍ سرچینه اخلي.
د ملي امنیت پخواني رئیس رحمت الله نبیل ویلي، مسعود نه یوازې یو نظامي قومندان وو، بلکې هغه د افغانستان د ازادۍ په تاریخ کې د یو ځانګړي ځای څښتن دی.
نوموړي ویلي، د شهید له اوونۍ باید دا درس واخیستل شي، چې نور د یو بل له تخریب پرځای د یو بل نظر ته احترام وشي.
د نبیل په خبره، له دې ورځې باید د یو داسې افغانستان جوړېدو درس واخیستل شي چې د ټولو حقونه پکې خوندي وي.
د یادونې ده چې د سنبلې اتلسمه د احمدشاه مسعود له ۲۳م تلین سره برابره ده.
د افغانستان لپاره د اسلامي همکاریو سازمان ځانګړي استازي یو وار بیا د نجونو پرمخ د ښوونځیو پر پرانېستو ټینګار کړی.
طارق علي بخیت له ترکي پلاوي سره کتنه کې ویلي چې د دغه سازمان د بهرنیو چارو وزیران د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان په اړه خپله پرېکړه کوي.
دواړو لوریو دغه راز د ښځو د حقونو او افغانستان کې د تروریزم په اړه هم خبرې کړې دي.
د یادونې ده چې څه موده وړاندې هم د یاد سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو د طالبانو له حکومت غوښتي وو چې د ښځو د کار او زده کړو حقونه ورکړي.
پخواني ولسمشر حامد کرزي احمدشاه مسعود د افغانستان قهرمان بللی.
هغه ویلي، نوموړی یو وطندوست شخص او د وطن د ابادۍ لپاره یې په ریښتینې معنی مبارزه کړې وه.
د کرزي په خبره، مسعود د افغانستان له جهادي څېرو څخه و، چې مبارزه یې لاهم د خلکو ترمنځ یادیږي.
د یادونې ده چې د سنبلې ۱۸مه د احمدشاه مسعود له ۲۳م تلین سره برابره ده.
لیکوال: رحمت شاه فراز
آیا د یوه لوی شخصیت، شاعر او لیکوال په تېروتنو او منفي ټکو پرده واچوو؟ آیا مثبت او منفي دواړه يې بیان کړو؟ آیا اتل پرستي همدا ده، چې منفي يې پټ او په مثبتو يې تر جذباتي او نه منطقي بریدونو ټینګار وکړو؟
په برِصغیر کې د اتل پرستي په اړه ډاکټر مبارک علي هم ښې تفصیلي او علمي خبرې کړې. ده په مسلمانانو، په تېره برِصغیر او وروسته د برِصغیر د تجزیې په نتیجه کې په درې هېوادونو کې د جذباتي او ړندې اتل پرستي په تړاو داسې خبرې هم وکړې، چې پر ده د ډېر توند تنقید او تخریب سبب شوې دي. د ده یوه ډېره پخه خبره دا ده، چې وروسته پاتې قومونه چې نوي اتلان نه شي زېږولی، نو اتل پرستي ته مخه کوي.
زما په نظر د اتل پرستي لوی عیب به دا وي، چې د نویو اتلانو د تولید یا مخه نیسي او یا یې دومره ورو کوي، چې ډېرکله یو اتل موجود وي او یا پېړۍ، پېړۍ پرې تېرې وي، خو قوم يې خبر نه وي. البته د دې په خوا کې دا خبره هم د توجه وړ ده، چې د اتل په اړه د یوې وړې منفي نکتې مشهورېدل هم د هغه شخصیت د تل لپاره وژلی یا يې نوم ور بدولی شي. بد شهرت د یوه ښامار په څېر دی، چې د مثبت شهرت ګڼ اړخونه له ستوني تېروي او په سپین ټوکر یوازې د تور داغ په څېر نه وي، بلکې له ځان سره ټوله لمنه توروي.
سلیمان لایق زموږ د هېواد مشهور او منلی شاعر دی. د ده شهرت یوازې د هېواد دننه نه وو، بلکې په ګاونډیو هېوادونو کې يې هم د داسې شاعر مقام ګټلی وو، چې د استاد غضنفر په قول «استثنايي مقام» وو. خو دغه استثنايي مقام، د شاعر او اکاډمیک شخصیت په توګه شهرت او د وطن په علمي، فرهنګي او اداري برخو کې خپلو بې سارې ستړیاوو هم د ده له سپینې لمنې یو داغ ونه شو وینځلای او دی يې د بدنامۍ یوې داسې کندې ته وغورځاوه، چې چا يې که د را پورته کولو هڅه هم وکړه، نو په دومره احتیاط يې وکړه، چې ډېرکله خو يې هغه داغ د پاکېدو په ځای لا زیات او واضح شو. نن ورځ چې موږ سلیمان لایق په سیاسي لایق او شاعر لایق وېشو، دا د همدغه ډول محتاطې ژغورنې یو مثال دی.
د سلیمان لایق په اثارو کې تر ټولو ډېر مشهور یې د «چونغر» په نوم شعري ټولګه ده او شاید د دغې ټولګې د ډېر شهرت سبب به چونغر غره ته لیکل شوې ترانې وي. خو د دې اثر ژوره مطالعه یو بل ټکی هم راته واضح کوي. په چونغر کې موږ یو شاعر یا هغه لایق چې نن زموږ ترمنځ ژوندی دی، د جوړېدو په حال کې وینو. منظور مې له فني او هنري اړخونو شاعر نه دی، بلکې یو داسې څوک دی، چې یوازې قوال نه دی، بلکې د یوه فعال انسان په حیث د یو څه د کولو تمه ورته پیدا کېږي. دغه انسان خپل شاعر کېدل هم په دې ډول توجیه کوي:
شاعرۍ ته به مې لاس ور وړی نه وو
که مې قام سره د زړه اختیار نه وای
په چونغر کې موږ یو جذباتي او حساس ځوان وینو، چې له وطني مینې سرشاره دی، د ابادۍ او پرمختګ نغمې او جذبې يې په تن و من کې نغښتي دي، یو داسې څوک دی چې د دوست او دښمن لپاره یوازینی معیار يې وطن دوستي او وطن پالنه ده، د خپل قام او وطن د دماغ هر توفان او تندر ته متوجې دی:
د قوم په دماغ کې چې کوم نوی توفان راشي
د شعر په جامه کې زه نڅېږمه نڅېږم
یا:
هیلې د وطن د ولسونو زما په شعر کې
نویو ارمانو ته د فکرونو اړول کوي
د چونغر شاعر که شعر لیکي، نغمې سازوي، عملي فعالیتونه کوي، سیاست ته ور دانګي، ملګرتیا یا دښمني کوي، یوازې د خپل ولس او وطن لپاره يې کوي، بل معلوم هدف نه لري. د چونغر شاعر د «همه اوست» مجسم تصویر دی، خو د ده «او» د صوفیانو «او» نه دی، «او» يې ولس او وطن دی:
زه څه یم دا اولس دی چې هر لوري ته مې بیايي
د دوی تر ارادې لاندې خوځېږمه خوځېږم
د چونغر د ځوان د انځورنې لپاره اجازه راکړئ، چې د تاریخ دروازې ته ودرېږم. دغه ځوان بلاتشبیه د خپل وخت ناپاچا غازي امان الله خان دی. دی په زړه کې پاچاهي کول غواړي، د وطن ابادي او پرمختګ یې یوازینۍ هیله ده، د پاچاهانو غوندې د ده پیغام او وینا د ولس لپاره ده او د عملي کارونو او فعالیتونو لپاره زلمیو ته ډېرې زیاتې خبرې لري. دی د هغوی په انرژي ډېر زیات باور لري، تر دې چې له زلميو نه خپل ځان ځاروي:
جار دې شمه، جار دې شمه، جار دې شم
جار دې شم زلمیه، له پښتو سره
پوښتنه دا ده، چې یوازې د چونغر ځوان ولې له وطن سره دومره لېونۍ مینه لري چې د ابادي لپاره يې ښه او بد نه سنجوي او له هرې نغارې چې د وطن د ابادي غږ اوري، په هماغه خوا منډې ور وهي؟ دوه ځوابونه ورته لرو. یو دا چې ځوان له خپل ولس ناهیلی دی، په دې چې:
ویښ به نه شي دغه قوم که نغمه شوم سر تر پایه
که رباب غوندې ګویا شي د لایق د زړه تارونه
دوه، دی شاعر دی، ویښ او بیدار دی، حساسیت یې تر عوامو ډېر لوړ، د شاعرانو حساسیت ورسره دی. د وطن د جوړولو پیاوړې ارادې او لوړ عزم لري. بله مهمه دا چې د وطن د جوړولو چل او شعور هم لري. دی د وطن لپاره له خپل سر او ماله یوازې تېر نه دی، بلکې په دې عقیده لري، چې د وطن باغ یوازې د باغوان په وینو ښېرازه کېدلی شي. دی که یوې خوا ته تر ځوانانو خپله خبره رسوي، نو بل خوا د ځوان په توګه د ځان د قرباني څرکونه هم راکوي:
هغه باغ چې د باغوان له وینو روغ وي
هلته نه ښايي مستي او نه خندل
یا:
څو په توره لرې نه شي له وطنه
وطن کور د استبداد دی یا غوجل
هغه ځوانان چې د چونغر د ځوان په رنګ و بوی باندې وي، د هغوی مستقبل، ارزښتونه او اجتماعي او سیاسي تګلارې د وخت او زمانې حالات ټاکي. ځینې خلک په دې ګومان دي، چې که سلیمان لایق په سیاست کې ونډه نه وای اخیستې، لا ډېر مقبول او محبوب شاعر او لیکوال به وو. خو زما په نظر دا خبره عموما هغه څوک کولی شي چې لایق یې سرسري لوستی وي او هغه زلمی نه ویني، چې په یوه داسې کښتۍ کې سپور شوی دی، چې واک یې هم له ده سره نشته او له خپله بده بخته د کښتۍ لوری هم د تباهۍ په لوري دی. بل نظر مې دا دی، چې د لایق سیاست یا سیاسي مفکوره که کامیاب شوي او د وطن د خیر سبب شوي وای، نو لایق به لا لوی شاعر وو او و دې شي چې د اوسني عصر د ملت ساز شاعر لقب مو ورکړی وای. په دې چې ده خپلې ایډیالوژي ته ډېر په صداقت کار وکړ او په تبلیغ کې يې تر نورو مخکې او تر نورو ډېر پیاوړی وو. همدا ایډیالوژي د ده د عصر اواز وو او دی چې د وطن د جوړېدو له سوزنده هیلو سره راوتلی وو، په همدې اواز پسې لاړ:
د هېواد خاوره به جوړه د جنت کړو
که غوږ کېږدو د دې عصر زمزمو ته
داسې نه وه چې زموږ په وطن کې یوازې د خلق او پرچمو کمونیستي سیاستونه بدنامه او بدمرغه شوو، بلکې دلته نورو نظامونو هم ښه ورځ نه ده لیدلې او یا ترې موږ ښه ورځ نه ده لیدلې. آیا زموږ د سلطنت اداره کامیابه وه او ګڼې ناخوالې يې راته پرې نه ښودې؟ آیا جمهوریت زموږ په خیر وو؟ دې وطن کې هرې سیاسي ایډیالوژي، نظام او مفکورې بدبختي اړولې ده او د لایق د سیاستونو بدمرغۍ که تر نورو کمې نه وې، زیاتې هم نه وې. لایق هم له دغې بدبختي له تاثیره ډکه ژړا کړې:
زه لایق د هسې بدبختۍ او جفا نه ومه
بخت په بله مخه اوښتلی خبرابي کوي
دغه بخت که په بله مخه نه وای اوښتی، نن به لایق ملي او اتل شاعر وو. زموږ وطن له ډېر پخوا څخه د نظامونو لابراتوار پاتې شوی او له یوه هم د ډکې خولې خندا نه لرو.
ما پورته د سلیمان لایق د صداقت خبره وکړه، اصلاً د ده صداقت خپلې ایډیالوژي ته هومره نه وو، څومره چې دی له خپل وطن سره صادق وو. ده که کمونیستي ایډیالوژي خپله کړې هم وه، د وطن په خیر یې لیده او د وطن لپاره يې غوره کړې وه، دا یوازې د یوه صادق انسان اواز کېدلی شي:
زه چې د ناوړه زمانې په هره لوبه کې
سل وارې په مخ باندې لوېدلی درېدلی یم
ما دا همه واړه ستا په مینه کې زغملي دي
اې ګرانه هېواده! ستا لپاره مې منلي دي
د سلیمان لایق د زېږېدو په کال د پاکستان مشهور او تر ټولو لوی شاعر فیض احمد فیض نولس کلن شوی وو. فیض صاحب هم له کمونیستي نظریې متاثر او د کمونیستي سیاستونو ملاتړی شاعر وو. هغسې چې سلیمان لایق دغه نظام د ټولې دنیا لپاره د خیر او فلاح موجب باله، فیض صاحب هم په دې کلک باوري وو، چې له اوسنیو ټولو بدبختیو د خلاصون یوازینۍ لاره په سوشیالیزم کې نغښتې ده. سلیمان لایق هم روسي اثارو سره بلد وو، د هغوی له فکر او فلسفې متاثر وو او د څو شاعرانو شعرونه يې را ژباړلي دي او د فیض صاحب خو شوروي اتحاد دومره خوښ وو، چې خپل دوهم کور يې لیده.
د فیض او لایق ترمنځ د مشترکو ټکو له یادولو مې منظور دا دی، چې له فکري او سیاسي او ممکن فني او شعري لحاظه دواړه د یوې پاڼې کسان وو، خو دا چې کمونیستي سیاستونو پاکستان ته هغومره بدبختۍ، ناخوالې او نه ختمېدونکي بحرانونه وا نه ړول، څومره يې چې موږ ته را پېښ کړل، نو د فیض لمنه داغداره نه شوه او د پاکستان د تر ټولو لوی شاعر مقام يې خپل کړ، خو لایق له خپل «استثنايي مقام» سره، سره داغداره لمن ګرځوي.
زما په نظر د دې په ځای چې لایق ملامت شي یا يې په سیاسي لایق او شاعر لایق ووېشو، بویه چې له خپله بخته او فلکه ژړا وکړو. که موږ دا منو چې لایق د خپل وخت لوی شاعر وو. نو څومره چې یو شاعر لوی وي، هماغومره به حساس هم وي او بیا دا امکان خامخا زیاتېږي، چې دغه حساس شاعر دې د وخت د سیاستونو قرباني او یا اتل شي، خو دا تمه نه شو کولی، چې ګوشه نشین او په کور دې کېني.
یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ یې کټ مټ دلته خپروو.