لیکواله: فاطمه ملکزۍ
نیمه پېړۍ وړاندې، د پښتنو په کلتور کې شین خال د ښایست یو مهم معیار ګڼل کېده. فولکلوریک تاریخ ښيي چې افغان مېرمنو ته پر زنه، تندي او شونډو شنه خالونه سینګار ګڼل کېدل. د اسلام د راتګ نه وړاندې، ساکانو د واده پر مهال د نجلۍ پر مخ خال د ښکلا نښه بلله.

تاریخپوه هیرودوتس د ساکانو په اړه وايي چې شین خال د شرافت او پاک لمنۍ سمبول و. دغه خالونه، چې د اوسني ټټو په شان شین رنګ لري، د څو ستنو په یو ځای کولو سره وهل کېدل، او د وینې د تویدو وروسته چلم اوبه پرې تویول کېدې تر څو ژر ورغیږي. نارینه چې نازولي ول یا د مور یو زوی وو، هم به یې خالونه وهل.

په پښتو ادب کې د خال په اړه ګڼې غزلې او لنډۍ شته:
شنه شنه دې خالونه
خیالي اوربل دې جوړ
که جوړ کړو ولونه ولونه

پښتنې پيغلې ښايسته وي
تور يې پيکي لوړه ځواني شنه يې خالونه!

دا بیت د پښتنو د ښکلا معیار او د مېرمنو د جذابیت یو واضح مثال دی. خالونه نه یوازې د بدن د ښکلا نښه ده، بلکې د مېرمنو د کلتوري ارزښت او مقام څرګندونه هم کوي.

د دې خالونو ښکلا او هنر د پښتنو د فرهنګي هویت یو څرګند مثال دی. خالونه د نجونو نازکۍ او د کلتور ځانګړتیا او د ښایست معیارونه پیاوړي کوي. هر خال د یو ځانګړي معنا او تاریخي ارزښت لرونکی دی.

د پښتنو په ټولنه کې، خالونه د ناز او نازکۍ څرګندونه کوي. د خالونو ښکلا د پښتنو د ادبیاتو، فولکلور او ټولنیز ارزښتونو سره نښلوي.

دا کلتوري ځانګړتیاوې د پښتنو د هویت یوه مهمه برخه جوړوي، چې د نسلونو له خوا د ساتنې وړ ده.

په تېر جمهوري نظام کې د چارو ادارې لوی رییس فضل محمود فضلي ویلي، افغانان په کتلوي ډول له طالبانو کرکه لري او د دوی مخالف دي.

هغه ویلي، چې د شوروي اتحاد د یرغل نه وروسته، په لومړیو درېیو کلونو کې شاوخوا ۳ میلیونه افغانان کډوال شول؛ خو د ملا هبت الله تر مشرۍ لاندې په اوسنیو درېیو کالو کې په داسې حال کې چې ټولې لارې یې پر مخ تړلي تر پنځو میلیونو زیات افغانان کډوال شوي.

د فضلي په خبره، افغانان کار روزګار او خپلو بچیو ته ښوونه او روزنه غواړي؛ خو دا ټول پرې تړل شوي دي.

د هېواد پخواني ولسمشر حامد کرزي د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي له ځانګړې استازې روزا اوتنبایوا سره کتلي.

ښاغلي کرزي په خپله ایکس‌پاڼه لیکلي، چې په دې کتنه کې د افغانستان د روان وضعیت په اړه د بحث او نظریاتو د تبادلې تر څنګ په بېلابېلو برخو کې په ځانګړي ډول د ښوونیزو او روزنیزو اسانتیاوو د برابرولو په برخه کې د ملګرو ملتونو د همکاریو له امله مو قدرداني وکړه.

هغه له اتونبایوا څخه د ښځو د اقتصادي ځواک پیاوړتیا، په ټولنه کې د دوی رغنده رول او په دې برخه کې د لا زیاتې همکارۍ غوښتنه وکړه.

پخواني ولسمشر په هېواد کې د تلپاتې سولې او ثبات لپاره ملي تفاهم اړین وباله او د نجونو لپاره یې د ښوونځیو او پوهنتونونو پر پرانیستلو ټینګار وکړ.

د الجزیرې تلویزون مشهور خبریال ډاکټر فیصل القاسم په طنزیه ډول ویلي، چې طالبان به ډېر ژر پر نړۍ واکمن شي.

هغه ویلي، طالبان به په څو اوونیو کې پر ټولې نړۍ واکمني وکړي.

نوموړي ویلي، د تېرې پیړۍ په اتیایمو کلونو کې چا په افغانستان کې القاعده او نور جهادي ډلې رامنځته کړې، چا ځای ورکړ؟ چا د خپلو ګټو لپاره وکارولې، چې موخې یې تر لاسه شوې څرنګه یې مشران ورته ووژل او دا ډلې یې تس نس کړې.

ډاکټر فیصل زیاتوي، دا څرګنده ده، چې طالبانو امریکا او غرب ته ماتې ورکړې ده او دی باور لري، چې د څو اونیو په ترڅ کې به پر نړۍ واکمن شي.

نوموړی دا څرګندونې داسې مهال کوي، چې طالبان تل ادعا کوي چې ناټو او د نړۍ ټولو سوپر قدرت هېوادونو ته یې ماتې ورکړې.

متحده عربي اماراتو یو وار بیا ایران ته خپلې الوتنې پیل کړې.

یاد حکومت ویلي، دا الوتنې یې له پنجشنبې ورځې وروسته پیل کړې دي.

یاد حکومت د ایران او اسرائیل ترمنځ تر جګړې وروسته تهران او بغداد ته الوتنې ځنډولې وې.

د ایران د بهرنیو چارو وزیر سیدعباس عراقچي پر غزې د اسرائیلو بریدونه نسل وژنه بللې او د هغو د ژر تر ژره درېدو غوښتنه یې کړې ده.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، چې عباس عراقچي د قطر له لومړي وزیر او د بهرنیو چارو له وزیر شیخ محمد بن عبدالرحمن الثاني سره د منځني ختیځ پر وروستیو بدلونونو ټلیفوني خبرې کړې دي.

نوموړي د فلسطین او لبنان له خلکو سره د مرستې لپاره د اسلامي هېوادونو د ګډو هڅو پر اهمیت هم ټینګار کړی.

دغه راز په دغو خبرو کې د قطر د بهرنیو چارو وزیر د غزې او لبنان د جګړې د درېدو لپاره د دوحې د وروستیو ډیپلوماټیکو هڅو راپور وړاندې کړی دی.

د ایران په کلګان سیمه کې د افغان کډوالو د وژلو قضیې په اړه د طالبانو حکومت پلاوي خپلې لومړنۍ پایلې اعلان کړې.

د طالبانو حکومت مرستیال ویاند حمدالله فطرت د یاد پلاوي د څېړلو په اړه ویلي، چې د موندنو له مخې، هلته دوه کسان وژل شوي او یو شمېر نور ټپیان دي.

د سرچینې د معلوماتو له مخې، د وژل شویو تر څنګ ۳۴ کسان چې د پېښې عیني شاهدان وو؛ هېواد ته رالېږدول شوي.

لاهم د یاد پلاوي څېړنې نه دي بشپړې شوې.

یونان له اروپایي ټولنې غوښتي، چې د پناه غوښتونکو او کډوالو په وړاندې لا سخته پالیسي جوړه کړي.

د یونان د کډوالۍ وزیر نیکوس پاناګیوتوپولوس ویلي، چې یونان ته له تېر مني د سمندر له لارې د ور روانو کډوالو شمېر دوه برابره شوی.

هغه وایي چې د دغه کډوالو د مخنیوي لپاره حکومت یې په ردس او کرت ټاپوګانو کې د توقیف ځایونو پر جوړولو غور کوي.

نوموړي زیاته کړې، چې اټکل کېږی، د کال تر پایه به د پناه غوښتونکو شمېر ۵۰زرو ته ورسېږي.

هغه دغه راز ویلي، چې د یونان په ټاپوګانو کې د کډوالو کمپونه ډک شوي، خو په اصلي قلمرو کې دغه کمپونه ۶۰ فیصده ډک دي.

دا په داسې حال کې ده چې په منځني ختیځ کې د روانې جګړې له کبله یو وار بیا اروپا په ځانګړي ډول یونان ته د ورتلونکو پناه غوښتونکو شمېر زیات شوی دی.

د بخښنې نړیوال سازمان وایي، چې د طالبانو حکومت دې ټول هغه فرمانونه بېرته لغوه کړي چې پر ښځو پکې بندیزونه لګول شوي.

د بخښنې نړیوال سازمان پر خپله ایکس‌پاڼه لیکلي، چې د طالبانو دغه بندیزونو کې د ښځو او نجونو بشري حقونه تر پښو لاندې شوې دي.

یاد سازمان زیاته کړې چې افغانستان کې د ښځو او نجونو پر حقونو سخت بریدونه شوي او د ښځو د ژوند ټولې برخې یې متاثره کړې دي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو د امر باالمعروف وزیر خالد حنفي تازه ویلي، کله چې یوه بالغه ښځه لمونځ ادا کوي او یوه بله بالغه ښځه یې له مخې تېرېري، دا لمونځ کوونکي ښځه اجازه نه لري چې “الحمدلله” او “سبحان الله” ووایي.

افغانستان تر جنوبي سوډان وروسته شپږم هغه هېواد نومول شوی چې زیات خبریالان پکې وژل شوي او قاتلین یې هم مجازات شوي نه دي..

د سرچینې د معلوماتو له مخې، تېر یوه لسیزه افغانستان کې ۱۸ خبریالان وژل شوي، چې تر ټولو زیاتې وژنې په ۲۰۱۸ کال کې شوې دي.

هېره دې نه وي چې تېرو درې کالو کې هم افغان خبریالان له فزیکي او ذهني پلوه سخت شکنجه شوي.