لیکوال: اسماعیل میاخیل
د ولسمشر اشرف غني د اختر پیغام یوازې یو موسمي تبریکي نه ده. دا یو سیاسي خبرداری، اخلاقي غوښتنه او د ملي مسؤلیت غږ دی؛ په داسې وخت کې چې افغانستان د خپل معاصر تاریخ له تر ټولو خطرناکو پړاوونو څخه تېرېږي.
ولسمشر غني په خپل پیغام کې افغانانو ته یو ځل بیا یادونه کړې چې شاوخوا شپږ میاشتې مخکې یې خبرداری ورکړی و چې ملت د یوې تاریخي دوه لارې پر سر ولاړ دی. نن، د هغه په وینا، دا انتخاب لا ډېر بېړنی شوی دی.
هغه وايي: “ملت د ژوند او بربادۍ ترمنځ په دوه لارې ولاړ”. نوموړی زیاتوي چې وضعیت لا جدي شوی او “دوه لارې د ګړنګ تر غاړې رسېدلې ده.”
د پیغام یوه اصلي خبره دا ده چې وايي افغانستان نه شي کولای په همدې روان مسیر دوام وکړي. هېواد یوازې له سیاسي بحران سره نه، بلکې د مشروعیت، حکومتولۍ، حقونو، اقتصاد او ملي بقا له بحران سره مخ دی.
د ولسمشر غني تر ټولو مهم سیاسي ټکی د مشروعیت مسئله ده. هغه په څرګندو ټکو وايي: “مشروعیت با زورِ تحمیل و ادعا، بهدست نمیآید”. د هغه په وینا، مشروعیت د ولس حق دی او یوازې د ولس له ازادې ارادې او ازاد انتخاب څخه ترلاسه کېدای شي.
دا یوازې یو تحلیل یا نظر نه دی. دا د افغانستان د بحران مرکزي نقطه ده. هېڅ نظام نه شي کولای یو ویاړلی، متنوع او سیاسي شعور لرونکی ملت د تل لپاره په زور اداره کړي. تاریخ، په افغانستان او نورو ځایونو کې، دا ښودلې چې دیکتاتوري او استبداد کېدای شي خلک د یوې مودې لپاره چوپ کړي، خو ثبات، سوکالي او دوامداره سوله نه شي راوستلی.
نږدې پنځه کاله کېږي چې ګڼو افغانانو زموږ له جمهوریت له چارواکو نیولې، تر هغو چې لا هم په سوله باور لري د خبرو اترو لپاره هره ممکنه دروازه ټکولې ده. موږ په مستقیم او غیر مستقیم ډول غوښتنه کړې چې طالبان دې د ملي بحث دروازه پرانیزي. موږ هغوی ته ویلي چې د انحصار پر ځای خبرې، د حذف پر ځای ملي اجماع، او د انزوا پر ځای سیاسي جوړجاړی غوره کړي. خو د سولې او ملي ډیالوګ د دروازې د پرانیستلو پر ځای، طالبانو سیاسي فضا تړلې، افغان وژنه او ځپنه یې ژوره کړې او د میلیونونو افغانانو مشروع غوښتنې یې له پامه غورځولې دي.
د ولسمشر غني پیغام همدې خطر ته مستقیمه اشاره کوي. هغه خبرداری ورکوي چې افغانستان په بېسارې توګه منزوي شوی دی. نوموړی وايي نړۍ نږدې پنځه کاله انتظار وکړ چې وګوري په افغانستان کې څه بدلون راځي، خو دا تمه اوس پر ناهیلۍ بدلېږي. نن ډېری هېوادونه افغانستان ته د یوه عادي ګاونډي پر ځای د امنیتي ګواښ په سترګه ګوري. دا د هغه سیاسي نظم پایله ده چې ملي مشروعیت نه لري او له ټولشموله جوړجاړي څخه انکار کوي.
اوس خطر دا دی چې کله د سولې هره دروازه وتړل شي، نارضایتي او حق غوښتنه له منځه نه ځي؛ بلکې بڼه بدلوي. ټولو ته روښانه ده چې د طالبانو پر ضد ځینې وسلهوالې ډلې په بېلابېلو نومونو فعالیت کوي. یوناما مخکې په څو ولایتونو کې د طالبانو ضد وسله والو ډلو د ادعا شویو بریدونو یادونه کړې، او د جګړو وروستۍ څارنې هم د طالبانو پر پوستو او موقعیتونو د بریدونو راپورونه ورکړي دي.
هېڅ مسؤل افغان بله جګړه نه غواړي. هېڅ افغانه کورنۍ نه غواړي خپل بل زوی غرونو، زندان یا هدېرې ته واستوي. خو تاریخ بیا بیا ثابته کړې چې استبداد او دیکتاتوري دایمي چوپتیا نه زېږوي. که د طالبانو ظلمونه په همدې ډول دوام وکړي، که ښځې په کورونو کې بندې وساتل شي، که نجونې له ښوونځي منع پاتې شي، که پخواني سرتېري تعقیب، شکنجه یا وژل کېږي، او که د ملي خبرو هر غږ رد شي، قیام به زیاتېږي. د ډېرو افغانانو د صبر کاسه نسکوره شوې. دا ګواښ نه دی؛ دا د تاریخ خبرداری دی. طالبان باید اوس د رښتینو مذاکراتو دروازه پرانیزي، مخکې له دې چې افغانستان لا ډېر د بدبختیو پر لور ټېل وهل شي.
د دې بحران بیه عام افغانان پرې کوي.
ولسمشر غني وايي افغانې کورنۍ اوس دې حالت ته رسېدلي چې لومړی د کوم ماشوم خېټه مړه کړي. دا خبرې دردونکې دي، ځکه د میلیونونو کورنیو واقعي حالت انځوروي. افغانستان لا هم د نړۍ له سختو خوراکي بحرانونو څخه دی. د ملګرو ملتونو او نړیوال خوراکي پروګرام له راپورونو سره سم، تر ۱۷ میلیونو ډېر افغانان د شدیدې خوړو ناامنۍ له ګواښ سره مخ دي، چې میلیونونه یې د بېړنۍ لوږې کچې ته رسېږي.
ولسمشر غني سم وايي چې: “زموږ لوږه ازلي نه ده”. په افغانستان کې فقر تقدیر نه دی. دا د انتخابونو پایله ده: سیاسي انزوا، د ادارو سقوط، د ښځو پر کار بندیزونه، د پانګونې له منځه تګ، د مرستو کمېدل، اقلیمي ټکانونه او د یوه مشروع ملي چوکاټ نشتوالی.
د افغان ښځو او نجونو وضعیت لا ډېر اندېښمنوونکی دی. ولسمشر غني وايي انجونې له زده کړو محرومول او د ځوانانو نامعلوم برخلیک فرعي موضوعات نه دي. هغه وايي: “دا اصلي مسئله ده”. نوموړی زیاتوي: “هېڅ ملت په یوه پښه مزل نه شي کولای.”
دا خبره باید طالبان په روښانه ډول واوري. افغانستان هېڅکله نه شي جوړېدای چې د نفوس نیمایي برخه یې له ټولګیو، کارځایونو او عامه ژوند څخه بې برخې وي. یونیسکو وايي افغانستان په نړۍ کې یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له ثانوي او لوړو زدهکړو څخه په سخت ډول منع دي، او نږدې ۲.۲ میلیونه نجونې له ابتدايي زدهکړو وروسته له ښوونځي محرومې شوې دي.
دا یوازې د بشري حقونو ناورین نه دی؛ دا ملي فاجعه ده. کله چې نجونې له زده کړو منع کېږي، کورنۍ لا بېوزلې کېږي، روغتیايي خدمتونه کمزوري کېږي، اقتصاد کوچنی کېږي او راتلونکو نسلونو ته فرصت له منځه ځي. د ولسمشر غني دا جمله چې “یوه باسواده نجلۍ پنځه نسلونه بدلولی شي” یوازې شعار نه دی؛ دا د پرمختګ حقیقت دی.
د بیان ازادي هم ځپل شوې ده. یوه ټولنه هغه وخت ځان نه شي اصلاح کولای چې خبریالان چوپ کړای شي، مدني ټولنه محدوده شي او وګړي له خبرو کولو ووېرېږي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر او یوناما راپور ورکړی چې په افغانستان کې خبریالان له ګواښ، خپلسرو نیونو، توقیف، ناوړه چلند او مبهمو محدودیتونو سره مخ دي.
دا د وېرې فضا له سولې سره نه جوړېږي. سوله یوازې د جګړې نشتوالی نه دی. سوله دا معنا لري چې خلک له وېرې پرته خبرې وکړي، نجونې له وېرې پرته زدهکړې وکړي، پخواني سرتېري او چارواکي له وېرې پرته ژوند وکړي، او سیاسي مخالفان له ورکېدو او زندان پرته خپل مخالفت څرګند کړي.
له پخوانیو افغان دفاعي او امنیتي ځواکونو سره چلند د تېرو پنځو کلونو له تر ټولو دردناکو ټپونو څخه دی. دغو ځوانانو او ښځو د افغانانو او افغانستان خدمت وکړ. ډېرو یې د عمومي بښنې پر ژمنه باور کړی و. موږ د عمومي بښنې عیني شاهدان یوو. د ملګرو ملتونو راپورونو هم د پخوانیو حکومتي چارواکو او پخوانیو امنیتي ځواکونو پر ضد جدي سرغړونې مستندې کړې دي، چې پکې له قضایي بهیر پرته وژنې، اجباري ورکېدل، شکنجه، ناوړه چلند او خپلسرې نیونې شاملې دي.
دا کړنې هیڅکله بې ځوابه نه پاتې کېږي. خو که سوله وشي د بخښنې چارې زیاتوي.
د ولسمشر غني پیغام له دې امله هم مهم دی چې هغه تاوتریخوالی ردوي. نوموړی په څرګنده وايي چې هېڅ سیاسي هدف یا نارضایتي نه شي کولای د افغان په لاس د افغان د وژنې دروازه بیا پرانیزي. د هغه په وینا: “هیچ هدفی و هیچ نارضایتی نمیتواند بازگشودن درِ کشتار افغان به دست افغان را توجیه کند. آن در باید بسته بماند.”
دا مسؤلانه دریځ دی. افغانستان بله کورنۍ جګړه نه غواړي. زموږ خلکو ډېر زامن او لوڼې خاورې ته سپارلي دي. خو د تاوتریخوالي ردول باید د چوپتیا، تسلیمۍ یا دایمي حذف د توجیه لپاره ونه کارول شي. د جګړې بدیل دیکتاتوري نه ده. د جګړې بدیل خبرې، اساسي مشروعیت، ټولشمولیت او ملي اجماع ده.
له همدې امله، د ولسمشر غني د ملي خبرو غوښتنه پر وخت ده. هغه له افغانانو غواړي چې درې پوښتنې وڅېړي: په نږدې پنځو کلونو کې څه ترلاسه شوي؟ په بدل کې یې څه بیه ورکړل شوې؟ او که همدا مسیر پنځه کاله نور هم دوام وکړي، پایله به یې څه وي؟
دا هغه پوښتنې دي چې هره افغانه کورنۍ یې لري. او دا هغه پوښتنې دي چې طالبان یې باید ځواب کړي.
ځواب تبلیغات نه شي کېدای. ځواب پوځي، اقتصادي او د پلونو جوړولو نمایشونه، اجباري چوپتیا یا سمبولیکې ناستې نه شي کېدای. ځواب باید د افغانانو ترمنځ جدي ملي ډیالوګ وي: ښځې او نارینه، دیني عالمان او مسلکي کسان، پخواني چارواکي او اوسني واکمنان، ځوانان او مشران، د افغانستان دننه ټولنې او له هېواده بهر افغانان. هېڅ یوه ډله د افغانستان مالکیت نه لري. هېڅ یوه ډله یوازې د ملي ګټو تعریف نه شي کولای.
ولسمشر غني وايي: “اجماع د یوه کس یا ډلې له لورې نه راځي”. اجماع د هغه ملت له ملي ارادې راځي چې مشروع نظام، سوله او باعزته ژوند غواړي.
طالبان فکر کوي چې حذف، ځپنې او انزوا پر همدې لاره دوام کولی شي، په دې فکر دي چې وخت به موجود حالت په عام افغانانو کې عادي کړي. خو د دوی تېره دوره او تاریخ ثابتوي چې استبدادي نظامونه دوام نه شي کولی. کېدای شي د یوې شېبې لپاره نظم تحمیل کړي، خو مشروعیت نه شي راوستلی. کېدای شي ادارې کنټرول کړي، خو د خلکو زړونه نه شي ګټلی. کېدای شي انتقاد چوپ کړي، خو د عدالت، زدهکړو، عزت او استازیتوب غوښتنه نه شي له منځه وړلای.
طالبان کولای شي له خپلې تېرې دورې او د افغانستان له تاریخه زده کړه وکړي او بله لاره غوره کړي: د مذاکراتو دروازې پرانیزي، ومني چې افغانستان د ټولو افغانانو ګډ کور دی، او د مشروع او ټولشموله سیاسي جوړجاړي پر لور رښتینی بهیر پیل کړي.
د ولسمشر غني پیغام باید د یوه خبرداري او فرصت په توګه ولوستل شي. هغه وايي د ځان لپاره هېڅ نه غواړي، خو چمتو دی چې د لازمي اجماع په رامنځته کولو کې خپله ونډه ادا کړي، د مرګ پر ځای ژوند، د فقر پر ځای سوکالي، او د دښمنۍ پر ځای سوله او پرمختګ غوره کړي.
همدا باید اوسنی مسیر وي. افغانستان سولې ته اړتیا لري، خو سوله پر چوپتیا نه جوړېږي. افغانستان ثبات ته اړتیا لري، خو ثبات پر حذف نه جوړېږي. افغانستان رسمیت پېژندنې ته اړتیا لري، خو رسمیت مشروعیت نه شي بدلولای.
د افغان په لاس د افغان د وژنې دروازه باید بنده پاتې شي. خو د ملي ډیالوګ دروازه باید همدا اوس پرانیستل شي.
که داسې ونه شي طالب په هېڅ قیمت دوام نه شي کولی.
یادونه: حماسه میډیا د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو سیاستوالو ، لیکوالو او نظر خاوندانو لیکنو او نظریاتو ته درناوی لري، دا لیکنه د حماسه میډیا نظر نه څرګندوي بلکې د لیکوال نظر دی او مونږ یې کټ مټ دلته خپروو.
