د ترکیې او سعودي مشرانو غزه کې د روان ناورین د مخنیوي په اړه خبرې کړې دي.

د ترکیې ولسمشرۍ دفتر وایي، په دې خبرو کې رجب طیب اردغان ټینګار کړی، چې د دغه وضعیت د مخنیوي لپاره باید اسلامي هېوادونه ګډې هڅې وکړي.

بل لورته د سعودي ولیعهد هم د غزې وضعیت د اندېښنې وړ بللی.

ترکیې تر دې وړاندې هم غره کې روان ناورین غندلی دی.

بل لورته د سعودي ولعهد محمد بن سلمان د مصر له ولسمشر عبدالفتاح السیسي سره په دې اړه خبرې کړې دي.

لیکوال: رحمت پټان
ښاغلی محمد اکبر کرګر د خلقت په پيچلتیاو باور دی او په هغه څه چې په اسانې پرې څوک پوهېدای او رسېدای شي دده ذوق نه خړوبوي او خپل اثار یې هم په همدې ډول لیکلي دي ځکه خو د جیم جویس په څېر له خپلو اثارو د شننې تېرېږي او د لوستونګو رنګا رنګ غبرګونونو ته سترګې په لاره دی. کرګر یو هڅاند او نوښتګر پنځونکی او څېړونکی دی، په دې هم د خپلو همزولو لیکوالانو ډېر د مخه دی، چې هېڅوک یې د نوښتي څېړنو او هستونو جوګه او سیال نه دی، ګرده ورځ او شپه په نویو څېړنو او هستونو ځان بوخت ساتي، هغه په یو وخت کې هم تخلیق او هم تحقیق کوي؛ نو د کرګر په اثارو خبرې کول او پرې پوهېدل عادي خبره نه ده، دده څېړنې ځکه هم د اهميت وړ دي چې جستجو ارکي ټایپ یې غني دی.
د هنري ـ ادبي هستونو زېږنځای اثر په مطالعه شروع کوو، ذهن کې دا ساتل په کار دی چې د دې کتاب نړۍ جدا نړۍ ده، دا ځکه چې دا یو عادي کتاب او څېړنه نه ده، نه داسې کتاب دی چې په منډه دې مطالعه شي، لکه څنګه چې د کتاب دسر خبرو کې ښاغلي کرګر یادونه کړې ده چې: «ډېر لږ د تخليقي ادبياتو په ايجاد او رامنځ ته كيدو كې د انسان د دروني مكنوناتو، تمايلاتو، غوښتنو، هيلو او ارزگانو منبع اوسرچينو ته اشاره شوي ده او يا هېڅ نه ده شوې». د کرګر دا خبره بیخي واقعیت دی، ما چې څومره هڅه کړې ده چې د دروني موضوعاتو اړوند څه په پښتو کتابونو کې پیدا کړم، هېڅ په لاس نه راځي بغیر د ښاغلي کرګر له اثارو څخه یا ممکن نور ځينې استثنا اثار وي خو زموږ تر ګوتو نه دي راغلي.
دا چې هنري ـ ادبي هستونو زېږنځای کتاب شروع کوو، لومړی عنوان یې (په هنري ادبې هستونو كې د انسان د دروني جوړښت اغيزې) دی. د همدې عنوان بحث مطالعه کوونکی کتاب ته په داسې ډول داخلوي، چې تر اخیره مطالعه کوونکی سر له له کتابه نشي پورته کولای که څه هم دا څېړنیز اثار بللی شو. دا رښتیا ده چې د انسان په فزيكي او جسمي جوړښت برسيره چې يو مجسم د سترگو په وړاندي يو واقعيت دى، يوه بله ستره دنیا هم لري. دا دنیا د انسان رواني او معنوي دنیا ده، په همدې دلته خبرې کېږي چې څنگه وكړاى شو د انسان د دنني مكنوناتو او باطني تمايلاتو او د هغو رول او په تېره د ناخبري شعور رول د هستونو او یا خلاقه كارونو په را سپړلو كې وڅېړو.
هنر، ادب او ارواپوهنه باندې په دې کتاب کې نوی بحث کړی دی، چې د کارل ګوستاویونګ، فروید او یو شمېر نورو د نړۍ عالمانو د نظریو او تیوریو په واسطه یې دا بحث خوندور کړی دی، چې یونګ او فروید د ادبیاتو او ارواپوهنیزه نړۍ کې ځانګړی ځای او مقام لري، چې د دوی تیوریو څخه زموږ ادبیات ډېر لرې پاتې شوي دي؛ مګر کرګر صاحب زموږ ادبي څېړنې پرې رنګېنې او علمي ځای ورکړی دی. ارواپوهنه د بلې هرې پوهنې په پرتله له ادبیاتو سره ډېرې نږدې او ان نښتې اړيکې لري. دا ځکه چې تخليقي ادبیات د انسان او د شاعر او ليکوال رواني دنیا پورې اړه لري، د هغه د عواطفو او احساس سره سر او کار لري او ارواپوهنه هم د انساني فرديت او د هغه د خلاقه دنیا تفسير وړاندې کولى شي. یو ځای لیکي؛ « شاعر څه کوي؟ د يونگ له نظره د شاعر ازادانه او گټور روح پنځېږي او بری تر لاسه کوي او د شاعر د روح داسې ژورو ته ورښکته کېږي چې د هغه د يوازيتوب په خبرتیا قابو پيدا کوي». ارواپوهنې لومړنۍ ريښې د لرغوني يونان له فلسفي ليكنو ترلاسه شوې دي، چې د ژوندانه د طبعيت په اړه و.
اجتماعي علوم یو له بل څخه بېلول مشکله ده، تر ټول مشکله بیا دا ده چې ادبیات او ارواپوهنه سره څوک بېلوي، ځکه دوی په یو بل کې ننوتي دي. همدې کتاب یو ځای کې راځي، د فرويد په وينا: «هنرمند له خپلې ځانگړې ډالۍ سره خپله خیالي كيسه په نوي ډول د واقعيت په قالب كې اچوي او شخص هغه د حقيقي ژوند د يو باارزښته انعكاس په توگه توجيه كوي. په دې بنسټ د تخليق په لار كې هغه يو قهرمان گرځي. يونگ په يوه عالي څېړنه كې چې ادبیات او ارواپوهنه یې نوم دى، وايي: «دا پوره روښانه خبره ده، چې ارواپوهنه د اروايي جریانونو او بهيرونو مطالعه ده، كولى شو چې د ادبیاتو په مطالعه كې یې روښانه كړو، چې بشري روان د ټول علم او هنر زيږنځاى (زهدان) دى». يونگ د هنرمند هنري كار د داسې پايلې په توگه تشريح كوي چې د اروايي پروسو د تخليق اصلي شرط دى». خلك تل غواړي پوه شي او د نورو د خصوصیاتو او عاداتو وړاندوينه وكړي.
ښاغلی کرګر همدې اثار کې لیکلي دي چې: «د انسان وجود خپله يو فلتر ته ورته دى چې بيروني او دروني غبرگونونه را منځته کوي او په هنري اثر کې یې وړاندې کوي». بل لورته ارواپوهنه بیا داسې ستره او اغېزناکه څانګه ده چې د هسوونکي له دروني نړۍ سره تړاو لري. یونګ انسانان په دوه برخو ویشلي دي، درون ګرایان او بیرون ګریان. ارواپوهنه او ادبیات بیا دغه دواړه برخې په خپل ځان کې رانغاړي، چې تر ډېره یې کار له درون سره وي، خو په پښتو ادبیاتو کې تر ډېره د دروني او رواني موضوعاتو ته توجو نه ده شوې. مګر کرګر دې اثار کې په دروني مسایلو ښه بحث کړي دی، ادبیاتو او ارواپوهنه ته یې له همدې نظره کتلي دي.
د رښتينى هنر او ادبیات له شخصي انگېزو ډېر لوړ دي د دې عنوان لاندې یې یو ځای د گويته دا خبره راخیستې ده او روښانه کړې ده چې ویلي و«تاسو یوازې د ژوند له يو اړخ نه خبر يئ؛ خوشاله اوسئ چې پر بلې‌خوا یې هېڅ نه پوهېږئ». رښتیا هم عام خلک او زموږ د ټولنې اکثره لوستي هم په دې نظر لاندې راتللی شي، دا ځکه دوی ډېر کم د انسان د دورني او ناخوداګاه ذهن څخه خبر دي.
ښاغلي کرګر لیکلي دي، رښتينى هنر او ادبیات له شخصي انگېزو ډېر لوړ دي. دا رښتیا ده ځکه رښتینی هنر او ادبیات یوازې له انفرادي ناوخودآګاه ذهن څخه نه، بلکې د ټولنیز ناوخودآګاه ذهن څخه هم سرچینه اخلي. د سیوري په اړه وایي، سيوری(Shadow) د اړتیا له مخې، د ماشوم خصلت لري. دا ځکه چې د بلوغ له پړاوه ډېر لرې او د زده کړې او یادونې نه لرې پړاو دی همدغه شان د سیوري بحث مخته وړي بیا وایي، له هنرمن سره د هنري اثار نسبت لکه د مور و زوى اړيکې ته ورته دي.
همدارنګه د الهام په اړه وایي، چې الهام د ليکوال او شاعر په دنننۍ نړۍ کې راټوکېږي. د دې دوران ليکوال او شاعر الهام د انسان د فردي فعاليتونو او نبوغ ته نسبت ورکولو. د ارواپوهنې د څېړنو له مخې ناخبري ‌شعور او نيمه‌خبر د اصلي هنري‌ خلاقيت او الهام سرچېنه ده. د همدې نظریې له ‌مخې سور ریاليست ليکوالان باوري دي چې د هنرمن خلاق روح بايد د عقل له دخالت او کنټرول پرته ځان بیان کړي. د همدې ليکوالانو په نظر، د هنر نوې الهه هماغه د انسان د ناخبري ‌شعور ځواک دی.
د هنر رازونه تر عنوان لاندې یې د هنرمند په اړه ښه بحث کړی بیا پوښتنه کوي، پوښتنه دا ده چې اروا څېړنه ولې او په کوم بنسټ ځانته حق ورکوي چې ادبي اثار وڅېړي؟ ایا په بشپړه اندازه د دې دواړو خواوو یانې (شخصي او ټولنيزې ناخبرۍ) ترمنځ او هغه عواملو ترمنځ ـ چې يو د بل پر ځاى کارېدلی شي ـ همغږي رامنځته کولی شي؟ فرويد په يوه جمله کې يو مهم عامل ته گوته نيسي او توضيح کوي یې: «ناخبري‌شعور له يوې ژبې نه په زیاتو ژبو خبرې کوي». د فرويد له نظره، ناخبري شعور په پټه توگه په هنري او ادبي هستونو کې دخالت لري؛ خو څرنگه چې اروا څېړنه ناخبري شعور د علمي پوهې او مطالعې په توگه معرفي کوي؛ نو ځانته اجازه ورکوي چې په هغو ټولو شرايطو کې ـ چې لرې او یا نږدې وي ـ له ناخبري ميکانيزمونو او هستونو سره اړيکه پيداکوي او څېړنه یې کوي.» د کارل گوستاو يونگ په نظر، هنري اثر د ټولنيز ناخبري‌‌شعور پيغام دى.
ښاغلی کرګر مونږ د هنر، ادبیاتو او ارواپوهنې په ژور رازونو او په اصلي مفهوم مو پوه کوي، په ټوله کې دی د ادبیاتو درون ته داخل شوی دی. په همدې کتاب کې یې د هنر اړوند ډېرې مهمې نظرې راخیستې او تشریح او تفسیر کړې دي، یو ځای پکې راځي، روسی پوه اوزنیاكف په‌دې عقيده دى چې يوه علمي نظريه به زړه شي او له كاره به ولوېږي؛ خو يو هنري تصوير زړښت نه لري او له موده نه‌شي لوېدلی. یانې كه پرمختللی او علمي مفهوم له لاسه وركړي نو يو بل علمي مفهوم یې ځاې ونيسي. د دې او یا هغه علمي اصل ماهيت څرگند دى؛ خو هنري تصوير په‌دې ډول يو د بل ځای نه‌شي نېولی.
کرګر صاحب د ارکې ټاپیونو ارزښت په اړه دې اثار کې ډېر مهم بحث کړی دی، دا هغه څه دي چې ډېر وخت په ارکي ټایپونو په واسطه د یو اثار په ژورو باندې پوهېدای شو او د همدې په واسطه یې زړبېلګې پیدا کولای شو او ورسره اشنا کېدای شو. ارکي ټاپیونه په ارواپوهنیز تحلیل کې تحلیل کوونکي سره زیاته مرسته کوي.
هنري ـ ادبي هستونو زېږنځای کتاب یوازې یوازې د سیوري په اړه چې کرګر صاحب کوم بحث او تشریح کړی ده، په پښتو ژبه کې به دومره ارزښتمن کار ډېر کم یا د دروني موضوع اړوند په ادبیاتو کې هېڅ کار شوی نه دی. سيوری زموږ د وجود نيمه تورتم برخه او زموږ د هر نامنلي اړخ خواوې دي. هر هغه څه چې زموږ د شرم سبب وي او داسې ښايو چې گویا نه يو‎، یا هغه څېره چې موږ یې لرو؛ خو نه غواړو، ځان او نورو ته یې وښايو هم د سيوري په قطار کې راتلای شي.
دی لیکي: «په دې اساس کله چې د خپل وجود نيمه تورتم حالت وينو نو لومړۍ ليوالتیا چې موږ ورسره مخامخ کېږو، دا ده چې مخ را ستون کړو او هڅه وکړو له هماغه ځانگړنو سره معامله وکړو، تر هغه چې موږ پرېږدي موږ زیاتره زیات لگښت کوو چې له ځانه سره مخامخ شو؛ خو له دې دواړو پړاوونو مخ ته نه شو تللي. په داسې حال کې چې پټ او غندل شوي اړخونه زیاتې پاملرنې ته اړتیا لري. هغه اړخونه چې زموږ خوښ نه دي، نو خپلې ډېرې با ارزښته ډالۍ او لاسته راوړنې پټوو، دا موهبتونه یا بخششونه په ډېرو لرې ځايونو کې پټ دي». ديونگ په نظر ناروغه انسان نه شي کولای له خپل «سيوري» سره خبرې اترې وکړي. «دا چې سيوری زموږ دوست شي یا دښمن، په بشپړه توگه په موږ پوري اړه لري. دا هم بايد ووايو چې سيوری زموږ رقيب او دښمن نه دی. په واقعيت کې سيوری هماغه بشري موجود دی، چې موږ ورسره گډ ژوند کوو، نو بايد ملگری یې وبولو؛ خو دا هم د شرايطو سره تړاو لري. چې کله ورسره جوړ جاړی کوو او کله ورسره مخالفت کوو، يوازې هغه مهال په دښمن بدلېږي چې یا په پام کې ونه ليدل شي او یا په ښه توگه درک نه شي».
په ټوله کې په ژوره توګه هنري ـ ادبي هستونو زېږنځای اثار کې د انسان پټو رازونو ته چې د معاصري ارواپوهني او انسان د تحت الشعور هم فردي اوهم ټولنيز يا قومي تحت الشعور سره تړا ولري پلټنه شوي ده. زيات اتكا د كارل گوستاويونگ پر اثارو چې د هغه په ډېرو اثارو كې يادوني شوي دي او همدارنگه د زيگمون فرويد په ځينو اثارو چې په ادبي شاهكارونو يې نقدونه اوشنني كړي، ترې گټه اخيستې ده. ارواپوهني په مدرنيستي او پس مدرنيستي ادب باندې ځانگړې اغيز ښندلي دي. موږ گورو چې دلته د داستايفسكي، نيچه، كافكا او سورياليستو ليكوالو كومې يادوني شوي دي، يادو ليكوالو په خپل وخت كې دې مسايلوته پام شوي دى.
په پښتو ژبه کې په څېړنیزو اثارو کې به ددې کتاب په شان په همدې موضوع او دې ته ورته موضوع یوازنی کتاب دی چې نمونه او بېلګه نه لري.

ټي‌ټي‌پي ډلې هغه اوازې رد کړې، چې ګواکې دوی له افغانستان څخه خپل بریدونه پلانوي.

یادې ډلې په خپله خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې دوی په خیبرپښتونخوا کې فعالیت لري او که نړۍوالې رسنۍ یې تضمین ورکوی شي؛ نو دوی چمتو دي چې ان له خپلو مشرانو سره ورته د مرکې زمینه هم برابره کړي.

خبرپاڼه کې راغلي، هغه ویډیو چې په رسنیو کې د دوی د مشرانو نشره شوې، چې ګواکې په افغانستان کې دي، هغه د چترال د جنګ ویډیو ده.

دوی یو وار بیا پاکستان کې په جګړې ټینګار کړی.

دا په داسې حال کې ده چې په دې وروستیو کې ګڼو پاکستاني سیاستوالو هم په وار وار د طالبانو په حکومت تور ولګوه چې دوی افغانستان کې ټي‌ټي‌پي ډلې ته ځای ورکړی.

د افغانستان د سټراټیژیکو څېړنو د نړیوال مرکز مشر ډاکتر هاتف مختار کامیرون ته د طالبانو حکومت د بهرنیو چارو د وزیر امیرخان متقي سفر ناکام بللی.

نوموړي ویلي، د یاد سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو په ګډ انځور کې امیرخان متقي ته اجازه ورنکړل شوه.

د مختار په خبره، امیرخان متقي غوښتل، افغانستان نړۍ ته ګل‌ګلذار معرفي کړي، خو دا هڅه یې ناکامه او تش لاس راستون شو.

نوموړي دغه راز ویلي، د اسلامي همکاریو سازمان غوښتنه د ټولو افغانانو غوښتنه ده او دغه سازمان د طالبانو حکومت ته وښوده چې چارې یې د اسلام سره په ټکر کې دي.

د مقاومت په نوم د جبهې مشر احمد مسعود وايي چې دمګړی یې پنځه زره جنګیالي تر قومندې لاندې دي.

احمد مسعود له سي‌ان‌ان سره په خبرو کې ټینګار کړی چې دوی د جګړې لار د ځان د بریا لار ګڼي.

مسعود ویلي، طالبان د جګړې له لارې بریالي نشول؛ بلکې د هغو خبرو له لارې راغلل چې ټرمپ پیل او بایډن عملي کړې.

دی زیاتوي، افغانستان اوس یوازینی هېواد دی چې په مکمل ډول د ترهګرو ډلو په واک کې دی.

مسعود زیاته کړې چې روان کال یې پر طالبانو ۲۰۷ بریدونه کړي.

د هغه په خبره، د طالبانو نوی قانون د جهل او تکبر ښکاره نښه ده او طالبان په دا ډول کړنو هیڅ رسمیت نه شي اخیستی.

نوموړی په داسې حال کې په جګړه ټینګار کوي چې تازه د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاند ویلي چې په افغانستان کې د هیڅ وسله‌والې ډلې ملاتړ نه کوي.

ټي‌ټي‌پي ډلې په تېره اګست میاشت کې په بېلابېلو ځایونو کې پر پاکستاني پوځيانو، امنیتي کسانو او د پاکستان حکومت پورې تړلو کسانو باندې ۲۴۳ بریدونه کړي دي.

د دغو بریدونو له منځه ۷۴ په دېره اسماعیل خان، ۵۰ په جنوبي وزیرستان ، ۶۵ په بنو، ۵۵ په شمالي وزیرستان، ۵۴ پېښور ، ۴۳ په خیبر ایجنسي او یو شمېر نور بریدونه هم د یادې ډلې له لوري د پښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې شوي دي.

یادې ډلې ویلي چې په دې بریدونو کې ۴۴۷ کسانو ته مرګ ژوبله اوښتې چې ۲۰۲ یې وژل شوي او ۲۴۵ نور ټپیان دي.

د سرچینې د معلوماتو له مخې، په دې موده کې یې له پاکستاني پوځيانو یو شمېر وسایط نیولي او ګڼ شمېر نور یې ویجاړ کړي دي.

د افغانستان ازادۍ ګوند وايي، اوس مهال افغانستان په خورا تاریخي او حساس پړاو کې ځای لري.

یاد ګوند په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې اوسنی وضعیت کولای شي چې د افغانستان برخلیک په مکمل ډول بدل کړي.

خبرپاڼه کې راغلي، دوی باور لري چې د افغانستان د روښانه راتلونکي لپاره یو داسې نوي فصل ته اړتیا ده چې د ټولو لورویو حقونه په کې خوندي وي.

اعلامیه زیاتوي، د اسلام سپیڅلی دین په افغانانو کې لوړ ارزښت لري؛ خو تل د خپلو ګټو لپاره کارېدلی؛ نو اړتیا ده چې دین او سیاست سره جلا شي.

دا په داسې حال کې ده چې څه موده وړاندې د یاد ګوند مشر رحمت الله نبیل له حماسه میډیا سره په خبرو کې د ټولو لورویو د حقونو په خوندي کیدو ټینګار کړی وو.

لیکوال: طارق وزیر

ایا کله مو د یو نوي ځای د لیدو پر وخت داسې احساس کړی چې دې ځای ته مخکې هم راغلي وئ؟ یا یو نوی کس مو اشنا احساس کړی؟ په داسې حال کې چې باوري هم وئ چې دا تجربه نوي ده.
کله کله همداسې احساس انسان ته پیدا کیږي.
دا چې دا احساس څۀ دی؟ ولې پیدا کیږي؟ ګټه او زیان یې څۀ دي؟حللاره څۀ دی؟ د دې پوښتنو د ځواب سربېره یې درته په نورو اړخونو هم بحث لرو.
په دې اړه مې د هېواد وتلی ارواپوه استاد شرف الدین عظیمي پوښتلی.

طارق وزیر: دژاوو فرانسوي کلیمه ده چې په فارسي کې په (اشنا پنداری) ژباړل شوي، ستاسې په نظر پښتو کې یې بدیله کلیمه کومه ده؟
استاد عظیمي: دژاوو یوه فرانسوي کلیمه ده، دا به ډېره سخته وي چې زۀ په پښتو کې ورته یو ویی یا لغت وټاکم چې د دژاوو اصلي مانا وښیي. دژاوو اصلاً دا مانا ورکوي چې تاسو یو حالت داسې تصور کوئ چې له وړاندې مو لیدلی. خدای دې وکړي چې اشتباه نۀ وم، موږ یې په (اشنا ګومان، له مخکې لیدلی شوی حالت او اشنا انګېرنه) ژباړلی شو. دغه حالت چې موږ یې تشریح کوو، هیله ده ژبپوهان ورته یوه مناسبه کلیمه وټاکي یا که تیاره موجوده وي نو شریکه دې یې کړي. دا داسې یو حالت دی چې یو کس یو څۀ ویني او فکر کوي چې وړاندې یې هم دا حالت لیدلی.

طارق وزیر: چون یو انساني حس دی او ډېری انسانان یې لري،نو فکر کوم له لومړنیو تر ننه په ټولو انسانانو کې به موجود وي، خو لومړنی کس څوک ؤ چې په دژاوو یا اشناپنداری یې خبرې وکړې؟
استاد عظیمي: د ارواپوهنې،فلسفې او ادبیاتو تاریخ ته په کتو لومړنی شخص چې د دژاوو کلیمه یې وکاروله، هغه فرانسوي فیلسوف او ارواپوه( امېل بویراک) ؤ، چې په خپل کتاب کې یې راوړي ده. د نوولسمې پېړۍ په اواخرو کې دۀ د (رواني علومو اینده) کتاب کې استعمال او په علمي ډول مطرح کړه.

طارق وزیر: کوم حس ته دژاوو وایو یا څنګه یې پېژندلی شو؟
استاد عظیمي: دژاوو یو رواني حالت دی ،داسې حالت چې په دې کې فرد احساس کوي، چې د اوس یوه پېښه یا تجربه یې وړاندې هم لرلې ده،حتی که مطمین هم واوسي چې دغه تجربه نوې ده، خو په لنډ مهال کې یو عجیب او ګیچ کوونکی حس ورته پیدا کیږي.
ځینې نظریې دا وایي چې دا په مغز او حافظه کې له وړاندې نه یو ډول پوهه او اګاهي ده،مخکې له دې چې انسان یې تجربه او حس کړي.
نظریه دا مانا چې تر اوسه علم نۀ وي تایید کړي.

طارق وزیر: دژاوو څو ډولونه لري او کوم ډول یې خطرناک دی؟
استاد عظیمي: لکه ما چې یادونه وکړه چې د دژاوو په اړه مختلف نظریات موجود دي او بېلابېل ډولونه لري؛ خو مهم ډولونه یې چې ارواپوهان پرې سلا او هم نظره دي، ۲ دي.
یو بېګانه او بل حقیقي دژاوو دی.
په بېګانه دژاوو کې فرد داسې احساسوي، چې ددۀ ترسره کړې تجربه ماورایي ده، یعنې له ځمکې ورهاخوا ده او بل چېرته یې تجربه کړي ده، چې اوس یې دی دلته بیا تجربه کوي؛ مثلاً: هنداون باور لري چې موږ اول ځل دونیا ته راغلي وو او اوس یې بیا تکراوو. دغه دژاوو تر ډېره د فرهنګي اعتقاداتو او د رسنیو د تاثیر په وجه راپیدا کیږي، چې خطرناک نۀ دی.
دویم ډول حقیقي دژاوو دی چې فرد احساس کوي،پخوا یې یوه تجربه کړي ده او دغه تجربه اوس بیا تکراروي، چې دغه تجربه د حافظې او رواني ستونزو یو اړخ لري، چې خطرناکه دی.
حقیقي دژاوو د وسواس،د حافظې او رواني اختلالونو، اضطراب،ستړیا او ورته مسایلو په ترڅ کې رامنځته کیږي.
که په افراطي شکل وي نو باید له ارواپوه سره مشوره پرې وشي؛ خو که کله،کله پیدا کیږي نو دا حالت نورمال دی او د اندېښنې وړ نۀ دی.

طارق وزیر: په دې اړه د پخوانیو او اوسنیو پوهانو په نظریاتو کې څومره تغیر راغلی دی؟
استاد عظیمي: د علم په پرمختګ او د ارواپوهنیزو بحثونو په ډېرښت سره د دژاوو په اړه هم په نظریاتو کې تغیر راغلی دی او کلیدي مرحلې ته رسیدلي دي.
امېل بویراک د یوې اروایي پدیدې په حیث توصیف کړه او دۀ ضعیفه او هېرې شوي خاطرې ته ورته وبلله.
په شلمه پیړۍ کې زېګمونډ فرویډ د خاطرو او تجربو سرکوب وبالۀ،د هغو خاطرو او تجربو ډول یې یاد کړ، چې تپل شوي او ځپل شوي وي. فرویډ په دې عقیدې ؤ، چې کله بېرته د فرد هیلې او وېرې سر راپورته کړي، نو په دژاوو بدلیدلی شي.
یونګ هم متصل له فرویډ سره په دې باور ؤ چې دا یو لاشعوري او جمعي لاشعوري مفهوم دی، دۀ فکر کاوه چې ممکن دژاوو زموږ او زموږ د نیکونو مشترکه تجربه وي، چې دا تجربه له پخوانو موږ ته لېږدېدلي ده.
خو د فرویډ او یونګ له نظریو سره پیوست په شلمه پیړۍ کې چې کله د مغز اړوند عملي تجربې،نظریات او تحقیقات ترسره شول، نو اړونده نظریاتو کې هم نویوالی راغی او دژاوو یې د حافظې او مغز د جوړښت یوه برخه وبلله.
ځینو نورو ارواپوهانو دا د خاطرو او پخوانیو تجربو پردازش یا بیا پنځیدل یاد کړل.
د شلمې پیړۍ له اخرو نیولي تر اوسه پورې مدرنه علوم او frmi او aeg څیړنې چې په اعصابو ترسره شوي، وایي چې دژاوو ممکن د حافظې یو سیستم وي یا په مغز کې اشتباه پنځونې او سپړنې وي.
ځینې نوي تحقیقات یې حتی میرګیو (ایپلېپسي) ته ورته یو شی ګڼي.
خو که د دژاوو پسمنظر یا شالید وڅیړل شي نو په کلي ډول ویلی شم، چې دژاوو له ذهني تفسیرونو څخه ورو، ورو اعصابو او د حافظې علم ته ورننوتی بحث دی.
که څۀ هم یو پټه پدیده ده او په اړه یې پوښتنې هم ډېرې دي، خو زۀ په دې باور یم چې نوي تحقیقات به بلاخره وکولی شي، چې دقیق ووایي چې دژاوو څۀ دی.

طارق وزیر: پر الزایمر اخته کسانو ته هغه پېښې هم یاد ته نۀ ورځي، چې نږدې وخت کې رامنځته شوي، نو ایا دژاوو خو به د الزایمر نښه نۀ وي؟
استاد عظیمي: دژاوو او الزایمر نږدې اړیکه لري، چې دواړه د حافظې او مغز د کړنو څخه رامنځته شوي موارد دي؛ خو ترمنځ یې اړیکه پیچلي ده چې څو موارد یادوم:
لومړۍ د دوی شباهت او ورته والی دی، دواړه په حافظې پورې اړه لري. دژاوو یو احساس دی چې فرد یو شی اشنا احساسوي، خو الزایمر یو ناروغي ده چې په جدي ډول د ذهن او حافظې پروسې ګډوډوي، خو دژاوو داسې نۀ ده.
بل د علت مسئله ده، دژاوو معمولاً د ناهماهنګیو موقتي او په مغز کې د درک او حافظې مسئله ده،
لنډ مهاله دی او مغز ته یې هېڅ زیان نۀ رسیږي؛ خو الزایمر د تغیراتو یو فزیکي او د اعصابو نیورولیکي مسئله ده او داسې ناروغي ده چې د اعصابو سلولونه تخریبوي، د عصبي سېګنالونو په انتقال کې ګډوډي پیدا کوي.
دژاوو په الزایمر کې هم یوه مسئله ده او ځینې څیړنې ښیي چې هغه خلک چې په الزایمر اخته دي، رقم،رقم دژاوو تجربه کوي، یعنې په حافظه کې لنډ مهاله ګډوډي منځته راوړي. مثلاً کېدای شي پر الزیمر اخته کس پخوانۍ او نوي خاطرې سره ګډوډې کړي او ممکن د دژاوو حس رامنځته کړي.
ځینې نورې څیړنې دا وایي، چې دژاوو ممکن د عقل د زوال لومړنۍ تجربې وي، کله چې ډېرې زیاتې شي نو پر الزایمر بدلیدلی شي.
خو نور تحقیقات بیا وایي چې دژاوو پر الزایمر پورې هېڅ اړه نۀ لري، ځکه عادي او نورمال خلک هم ممکن دژاوو تجربه کړي.
نو ویلی شو چې دژاوو او الزیمر دواړه د حافظې مربوط مسایل دي، علتونه او شدت یې فرق لري او له یو فرد بل ته توپیر کوي.

طارق وزیر: الزایمر عموماً په لوی عمر کې پېښیږي؛ د څیړنو له مخې د دژاوو لپاره هم کوم عمر ذکر شوی چې په هغه کې یې د راپیدا کیدو امکان ډېر وي؟
استاد عظیمي: ډېره ښه او مهمه پوښتنه ده، دژاوو معمولاً په خاصو سنونو کې رامنځته کیږي؛ زۀ له تاسې سره موافق یم چې الزایمر په لوی عمر له ۶۰ کلنۍ وروسته پېښیږي، خو برعکس د څیړنو له مخې دژاوو په ځوانۍ کې پیدا کیږي، چې معمولاً ۷۰ سلنه خلک یې په نورمال او عادي شکل تجربه کوي. له ۱۵ کلنۍ تر ۲۵ کلنۍ پورې عمر کې دا حس ډېر وي،ځکه دا د تغیراتو دوره ده او د افرادو د سټرېس کچه زیاته وي چې دژاوو سره کومک کوي.
د سن له زیاتیدو سره دژاوو کمیږي نو ځکه یې عمر خوړلي کسان کم تجربه کوي، خو کاملاً له منځه نۀ ځي.

طارق وزیر: د دژاوو یا اشنا پنداری احساس د حافظې اختلال بللی شو؟
استاد عظیمي: نه دا سمه نۀ ده، د داژوو احساس په خپلواک ډول یوه ناروغي نۀ شو بللی؛ دا پدیده یوه معمول او لنډمهالي تجربه او احساس دی، یوه ناسمه اشنایي ده،د یوې پېښې اړوند موقتي توصیف دی، چې ډېر خلک یې تجربه کوي.
دژاوو خپله خطر نۀ لري او غیر طبیعي هم نۀ دی، ممکن چې له ځینو ناروغیو سره ارتباط ولري،مثلاً: له میرګي سره،د حافظې له اختلال سره،له سټرېس او ستړیا سره، له ورځنیو تجربو سره.
نو دژاوو بې ضرره تجربه ده خو که مکرر ډول دوام وکړي، د تشنج او حافظې ستونزه ورسره مل وي، یا بله ضمیمه یي ناروغي هم وي، نو بیا ممکن دژاوو یوه ناروغي وي، چې اخته کس باید د اعصابو ډاکټر ته مراجعه وکړي.

طارق وزیر: که دا حس ولرو نو ویلی شو چې ستونزه د انسان په مغز کې ده او بل له مغز سره څۀ اړیکه لري؟
استاد عظیمي: دژاوو یوه عصبي یا مغزي ستونزه هم نۀ ده، یوه ادراکي او ذهني تجربه او احساس یې بللی شو، چې د مغز او حافظې ځینې چارې پکې داخلې دي، خو ناروغي نۀ ده.
اخته کس ته ضرر نۀ لري لنډمهالی حس دی چې ژر ختمیږي، نو د مغز له اختلال سره اړیکه نۀ لري.

طارق وزیر: دژاوو میتافزیکي منشاء لري؟
استاد عظیمي: تر اوسه پورې خو د دژاوو د ماورایي او میتافزیکي منشاء په اړه کوم خاص علمي او قطعي مورد نۀ شته.
په علم کې د ماورا او د ماورا د جرړو په اړه څۀ نۀ دي راغلي او خاصتاً د دژاوو د ماروایي منشاء اړوند څۀ نۀ دي ویل شوي، خو که اړه ولري نو حد اقل په علم کې څۀ نۀ شته.
ځینې نظریات او فرضیې وجود لري چې وایي، دژاوو ماورایي منشاء لري.
خو له علمي اړخه دا یوه مغزي پروسه ده، په تجربو پورې تړلي، رواني عوامل لري، په فرهنګ او کلتور کې ریښه لري؛ په ټوله کې یوه پیچلي پدیده ده چې علم یې د ماورایي اړخ په اړه بحث نۀ دی کړی.

طارق وزیر: کوم مهم علتونه دي چې د دغه حس د راپیدا کیدو امکان ډېروي؟
استاد عظیمي: مشخص عامل یې نۀ دی موندل شوی، خو ویلی شو چې د واقعي حافظې یعنې څۀ چې مو ذهن کې له وړاندې شته، د داژوو لامل ګرځي.
مجازي واقعیتونه لکه:فلمونه، کتابونه،خواله رسنۍ، په غیر مستقیم ډول معلومات پیدا کول( حافظه کې یو څۀ ذخېره کوو او بیا یې بل چېرته تجربه کوو) ، فرهنګي پوهه او سواد هم د دژاوو سبب کیدلی شي.
بل یې رواني اړخ دی چې ستړیا، سټرېس، اضطراب او نورې اروایي ګډوډۍ هم ممکن د دژاوو احساس راپیدا کړي.
هغه خلک چې ډېر سفرونه کوي، له ستړیا ډک ژوند لري، په ژوند کې یې اساسي او لوی بدلونونه راځي، ممکن ډېر ځله دژاوو تجربه کړي.
څیړنې ښیي چې د مغز ناتواني یې بل لامل دی، چې کله حافظه ونۀ کړای شي، چې خاطرې په سم ډول رابرسېره کړي، نو دژاوو پېښیږي.

طارق وزیر: که په مسلسل او مکرر ډول یو فرد دژاوو ولري، نو کوم زیانونه ورته رسولی شي؟
استاد عظیمي: هغه افراد چې په متواتر ډول د دژاوو له احساس سره مخ کیږي، ممکن ځینې ستونزې پیدا کړي. لکه: د اضطراب ډېریدل،د انزایټي زیاتوالی،د سټرېس شدت، په ورځینو چارو کې تمرکز بایلل،د ذهني ستونزو پیدا کیدل،د ارادې کمزوري، د بېګانګۍ حس لرل.
طارق وزیر: یو اخته کس څنګه له دژاوو یا اشنا انګېرنې ځان خلاصولی شي یا حل لاره څۀ ده؟
استاد عظیمي: ډېره ښه پوښتنه مو مطرح کړه او فکر کوم دا به د ډېرو دوستانو پوښتنه وي، چې که په متواتر او مکرر ډول یو څوک دژاوو احساسوي، څۀ وکړي.
غواړم څو موارد پېشنهاد کړم:
اول: که احیاناً دغه احساس ډېر شو،نو بیا باید اخته کس له ارواپوه سره ستونزه شریکه او حل کړي، ځکه په شدید حالت کې مسلکي مدیریت ته اړتیا لري.
دوهم: باید ځینې تمرینونه ترسره کړي، چې دا کولی شي دژاوو کم کړي لکه: د تمرکز تمرین،د سټرېس او اضطراب د کمښت تمرین.
دریم: د سټرېس مدیریت دی، لکه ژوره ساه ویستل، میډېټیشن،یوګا،ورزش هم دژاوو کمولی شي.
څلورم: د ژوند د سټایل او موقعیت بدلون هم کولی شي، دژاوو لږ کړي.
پنځم: باید کوشش وکړي چې د دژاوو علت او لامل پیدا کړي او له منځه یې یوسي. مثلاً: د نشه توکو او الکولو پرېښودل، کافي خوب کول، ښۀ خواړۀ خوړل.
شپږم:موږ باید په واقعیتونو تمرکز وکړو، هغه تجربې چې نۀ شته باید جدي یې ونۀ ګڼو.
اووم: ورځنیو خوندورو پروګرامونه لکه: تفریح،بنډارونه، میلې هم مهمې دي.
اتم: د اروایي روغتیا اهمیت د یادولو دی، باید خپله مطالعه وکړو او د ارواپوهنې لارښوونې زده کړو، چې له ځان سره خپله کومک وکړو؛ نو منفي افکار ختمول، خپل اعتقادات باید علمي او جدي ونۀ ګڼو بلکې دا خپلې شخصي تجربې دي.
خو دا ستونزه بیا هم له یو فرد بل ته فرق کوي، نو ممکن ځینو ته نتیجه ورنۀ کړي، نو بیا باید ارواپوه ته مراجعه وکړي.

لیکوال: شفیع الله تاند

بنګالي ځوانانو چې د عبوري حکومت لپاره د کوم شخص غوښتنې شرط ایښی، له همدې نه یې له خپل وطن سره د مینې،راتلونکې جوړونې او هوښیارۍ هوډ او اهلیت انتخاب لیدل کېږي.
ډاکتر محمد یونس په بنګله دېش کې د اوسني ګرامین بانک بنیادګر دی چې په ۲۰۰۶ کې د مایکروفنانس بانک له لارې خلک له غربته په اېستو ورته نوبل جایزه ورکړ شوې وه..
اصل خبره د ۱۹۷۲ ـ ۷۳ ده چې د چټاګانګ پوهنتون د فنانس دیپارتمنت پروفیسور محمدیونس د غریب ولس په ځانګړې توګه ښځې د غربت له کرښې راپورته کولو لپاره د وړو پورونو (مایکرو فنانسنګ) یوه پاکه پروژه وړاندې کړه، نوم یې ګرامین بانک(کلیوال بانک) وه.
محمدیونس د خپلې پروژې بریالۍ کولو لپاره هر حکومتي ور وټکاوه،له هر بانک او بانک مشر یې مرسته وغوښته؛خو هیچا زړه ښه نه کړ.
اړ شو پرېکړه وکړي چې خپله له یوه کلي نه د دې پروژې پیل وکړي ـ
له خپل جیبه یې اتیا انې (ټکې)او د دوستانو په مرسته یې درې زره ټکې راټولې کړې، په ۱۹۷۴ کې یې د ګرامین بانک بنیاد کېښود چې نه یې کومه وداني درلوده،نه کارمندان بس یو قلم او راجستر او درې زره ټکې ـ
یونس د چټاګانګ له یوه نږدې کلي نه پیل وکړ ـ پنځه ښځو ته یې د داسې واړه کاروبار لپاره پور ورکړ چې په اړه یې ښځو پرېکړه وکړه چې ښه کولی یې شي مثلاً له بنګ بوټو نه رخت جوړونه ـ د ډوډۍ ایښودو ښایسته ټوکرۍ جوړول، د چرګانو او هګیو کاروبار ـ جامو ګنډنه او پرې د خامک غاړو جوړول …
په پور باندې سود هم وه چا چې به سل ټکې واخیستې هغه به لس د پاسه سل ټکې ورکوي؛ خو د کار په شرو کېدو او هغه هم هره ورځ لږ تر لږه یوه ټکه د ورځې یا چې څنګه یې په آسانۍ ورکوی شول ورکړي..
په سایکل به یو بانکي افسر هره ورځ د دې ښځو کور ته ورته او نه یوازې یوه ټکه یې ترې راوړله بلکې د مال په پلور کې به یې د هغو مرسته هم کوله ـ
په پور سود په اصل کې د همدې سایکل والا بانک افسر تنخوا وه ـ
چې دومره پیسې به بیرته راغلې چې بل کور ته پور ورکړی شي؛ نو شپږم کور به یې هم پکې راوست.
په دې توګه د پور په تمه کور به هم پام ساته چې د مخکینیو کاروبار بریالی شي، پخپل وخت پور بېرته ترلاسه شي چې هغه هم پکې راشي.
د پور شرایط هم ډېر ځانګړي او په زړه پورې وو.
ـ پور اخیستونکی به بچي په تېره بیا لوڼې خامخا ښوونځي ته لېږي.
ـ د کم عمر نجونو ودونه به نه کوي.
ـ په واده ولور اخیستونکیو یا ورکوونکیو پورونه به منسوخېږي.
ـ پور اخیستونکی به لس ونې کېنوي چې مېوه لرونکې به هم پکې وي.
ـ کور، خوراک، تشناب، او … به پاک ساتي، بې لاس مینځلو به ډوډۍ نه خوري، ښځې به د میاشتنۍ ناروغۍ پر مهال پاکوالي ته ځانګړی پام کوي.
ـ هغه سړي ته چې ښځه او بچي وهي پور نه ورکول کېږي …

یوازې له دوه کلونو وروسته په دې کلي کې د راغلې اقتصادي خوشحالۍ شهرت خور شو په راتلونکیو څو کلونو کې ګرامین بانک لسګونه کلیو ته رسېدلی و.

په رسنیو کې یو شور ګډ شو د حکومت پام هم وروګرځېد ـ
په ۱۹۸۴ کې حکومت ګرامین بانک ته رسمي حیثیت ورکړ چې نړیوال شهرت یې وموند؛ نو سترو ادارو یې لیدو ته ځان ورساوه ـ نړیوال بانک دا موډل په غېږ کې واخیست ویې پاله او په څلورشپېته هېوادونو کې یې د دې موډل د نافذولو په پلان عمل پیل کړ ـ
له دې ګرامین بانکه ګټه اخیستونکیو ښځو د بنګله دېش په صنعتي پرمختګ کې د اهم ځواک کردار تر سره کړ.
نن د نړۍ په نږدې هر پوهنتون کې ګرامین بانک د مضمون په توګه تدرسېږي.
په ۲۰۰۶ کې پروفیسور ډاکتر محمد یونس ته د مایکرو فنانسنګ په داسې شاندار موډل نوبل جایزه ورکړ شوه ـ
ډاکتر یونس یوازې تر ګرامین بانک ونه درېد، خواوشا پنځوس نورې صنعتي ادارې یې د بنګله دېش اقتصادي ستنې ودرولې ،ځکه چې ډاکتر محمد یونس د شیخ حسینه له پالیسیو سره اختلاف لاره؛ نو شیخ حسینې هم ډاکتر یونس ونه باښه، په خلاف یې دوسیه جوړه کړه، وګواښل شو او ډاکتر یونس د هېواد پرېښودو ته اړ شو او پس له کلونو جلا وطنۍ اوس بېرته راستون شوـ
نن په بنګله دېش کې د ګرامین بانک ۲۶۵۶ څانګې دي او همدا ډاکتر محمد یونس نننیو بنګالیو ځوانانو ته لومړیتوب دی.

د پاکستان حکومت د جماعت اسلامي سناتور مشتاق احمد بېرته خوشې کړ.

هغه اسلام اباد کې له خپلې مېرمنې سره یو ځای نیول شوی وو.

نوموړي اسلام اباد کې د غزې د ژغورلو غورځنګ ډله کې وو چې د پاکستان حکومت د یو شمېر سرغړونو په تور نیولی وو.

د یادونې ده چې مشتاق احمد له سقوط وروسته افغانستان ته هم راغلی و، چې دلته یې په اردو ژبه افغانستان او پاکستان یو هېواد بلل.